KARAMATDIN SULTANOVTIŃ "ÁJINIYAZ" ROMANIN OQITIWDA KÓRGIZBELI QURALLARDAN PAYDALANIW METODIKASI

Аннотация

This article discusses the use of visual aids in teaching K. Sultanov's novel "Ajiniyoz," which is included in the 9th-grade curriculum. Keywords: novel "Ajiniyoz," visual aids, film, program, textbook. Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikasında eń áhmiyetli metodikalıq máselelerdiń biri bul muǵallim sabaqtı oqıwshılarǵa túsindiriwde kórgizbeli qurallardan durıs paydalanıw bolıp tabıladı. Bul haqqında belgili metodist alım Q.Yuldashevtıń "Oqıtıwshınıń kitabı" miynetinde oqıtıwshı sabaqqa jazıwshınıń súwreti, dóretpesin úyreniwge bolatuǵın basqa oqıw materialların alıp kelse naqsetke muwapıq boladı[1,169] dep kórsetpeli qurallar haqqında óziniń pikirin bildirip ótedi. Shınında da sabaqtı oqıwshılarǵa túsindiriw payıtında ótip atırǵan temalarǵa baylanıslı kórsetpeli qurallardan paydalanıw zárúr. Bul oqıwshılarda sol temanıń mazmunın tereń túsiniwine yamasa tariyxıy shıǵarmalardaǵı eski buyımlardıń súwretin kórip onı esinde saqlap qalıwǵa járdem beredi. Egerde muǵallim 9-klass mektep baǵdarlamasında berilgen K.Sultanovtıń "Ájiniyaz" romanın oqıwshılarǵa túsindirmekshi bolsa dáslebinde jazıwshınıń ómiri hám dóretiwshiligi boyınsha toqtalıp ótip taxtaǵa onıń internet tarmaǵında jaylasqan súwretin qaǵazǵa shıǵartıp oqıwshılarǵa kórsetiwi yamasa 2018-jıl qayta baspadan shıqqan "Ájiniyaz"romanın alıp kelip onı oqıwshılarǵa tanıstırıp, romannıń neshe betten ibarat ekenligin, sırtındaǵı Ájinyzdıń súwretin 347 Mart, 2025-Yil keńlew etip túsindirsede boladı .Onıń baǵdarlamda berilgen "Ájiniyaz"romanın (romannan úzindi) oqıwshılarǵa asıqpay Ájiniyaz jasaǵan dáwirdi onıń balalıǵın, oqıwǵa xushtarlıǵın, ata-anası, dayısı Elmurat axun haqqında izbe-iz bayanlap beriwi tiyis. Mektep sabaqlıǵında Ájiniyazdıń Elmurat axunnıń usınısı menen Xiywaǵa keteri aldınan dayısı menen sáwbeti berilgen. Dayısı Ájiniyazǵa Xiywa yamasa Buxara medreselerinde oqıp bilim alıw kerek ekenligin, ol jerde belgili shayırlardıń shıǵarmaların yaǵnıy Nawayı, Fizuli, Bedil, Jamiylerdiń dóretiwshiligin shuqır úyreniwin aytadı. Bul úzindini oqıǵan oqıwshılarda Xiywa hám de Buxara medreseleriniń sırtqı kórinisi, bólmeleriniń ishki forması qanday bolǵanlıǵı haqqında qızıqlı sorawlar payda boladı. Sebebi ol dáwirdiń oqıw orınlarınan házirgi dáwirdiki ádewir parıq etedi. Oqıtıwshı olardıń sorawlarına anıq hámde tolıq túsindirip súwretlep beriw ushın "Google"ǵa kirip, izlew túymesin basıp "Khivamuseum.uz" yamasa "Daryo.uz" saytlarında jaylasqan Xiywa hámde Buxara medreseleriniń súwretlerin qaǵazǵa shıǵarıp alıp kelse boladı. Jánede shıǵarmada Túrkmenstannıń belgili shayırı bolǵan Maqtumqulınıń atı kóp tilge alınadı. Bunda oqıtıwshı Ájiniyazdıń dóretiwshiliginde Maqtumqulı shıǵarmalarınıń ornı girewli ekenligin aytıp, Ájiniyaz onıń shıǵarmalarınan nár alǵan dep túsindirip bolǵannan soń, geografiyalıq kartanı ortaǵa qoyıp Túrkmenstannıń qay jerde jaylasqınlıǵın, qaysı mámleketler menen shegara ekenin, sonıń menen birge Maqtumqulınıń súwreti menen tanıstırıp ótiwi tiyis. Bunday belgili insannıń portretin kóriw mektep oqıwshıları ushın júdá qızıqlı. Egerde mektep xanalarında zamanágóy texnologiyalar, kompyuter yamasa televizorlar bolsa, 2024-jılı Ájiniyaz Qosıbay ulınıń 200-jıllıǵına arnap túsirilgen "Ziywar" atlı kino filimnen úzindi qoyıp berilse maqsetke muwapıq bolar edi. Sebebi bul filimde Ájiniyaz jasaǵan dáwirdegi waqıyalar tásirli hámde mazmunlı etip sáwlelengen. Kino filimniń syujeti K.Sultanovtıń romanınaǵı waqıylardıń izbe-izligine tuwra keledi. Biraq joqarıda kórsetilgen súwretlerdi, geografiyalıq kartanı, kitaptı, kinofilmdi bir sabaqtıń ózinde qollanıwǵada bolmaydı. Sebebi proffessor Q.Yusupovtıń "Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası" atlı sabaqlıǵında kórsetpeli hám texnikalıq qurallardı hádden zıyat qollanıw oqıwshılardıń dıqqatınıń bóliniwine, sabaqtıń sapasınıń tómenlewine, nátiyjeniń azayıwına alıp keliwi múmkin deydi[2,124]. Sonıń ushında muǵallim kórsetpeli qurallardan óz ornında durıs paydalana biliwi kerek. Kórgizbeli qurallardan tolıq hámde sapalı paydalanılıp ótilgen hár qanday sabaq oqıwshınıń esinde qaladı, onıń oy órisiniń rawajlanıwına azǵana bolsada kómek beredi. Juwmaqlap aytqanda sabaq barısında kórgizbeli qurallardan paydalanıw oqıwshılarǵa taza temanı jaqsı meńgeriwge, esinde saqlap qalıwǵa, qızıǵıwshılıǵın oyatıwǵa keńnen járdem beredi. 348 Mart, 2025-Yil