QARAQALPAQ MILLIY SAZ-ÁSBAPLARINIŃ PAYDA BOLIW TARIYXI

Аннотация

This article provides information about the national heritage, traditions, culture of the Karakalpak people, and the history of the origin of the Karakalpak national musical instruments. Keywords: dutor, qobuz, chanqobuz, gidzhek, balaman, Baba Qambar, Aflatun, Kaynus. ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ КАРАКАЛПАКСКОГО НАЦИОНАЛЬНОГО МУЗЫКАЛЬНОГО ИСПОЛНИТЕЛЬСТВА Аннотация. В статье дана информация о национальном наследии, традициях, культуре каракалпакского народа, а также об истории происхождения каракалпакских национальных музыкальных инструментов. Ключевые слова: дутар, кобуз, чанкобуз, гиджек, баламан, Баба Камбар, Афлатун, Кайнус. Hár bir xalıqtıń milliy miyrasları bolǵanı siyaqlı qaraqalpaq xalqınıńda ózine tán tariyxqa iye bolǵan bir neshe milliy miyrasları bar. Úrip- ádetler, kiyim-kenshekler, milliy ásbaplar. Mısalı: duwtar, qobız, shıńqobız, girjek, balaman hám taǵı basqalar. Qaraqalpaq milliy saz ásbaplarınıń kelip shıǵıw tariyxınan, bizge shekem birneshe gúrriń hám ápsanalar jetip kelgen. Bular tómendegishe: Muxammed payǵambardıń eń jaqın dostı Házireti Áliydiń Dul-dul degen júyrik atı bolǵan eken. Sol attı baǵıwǵa payǵambarımız Baba Qambardı shaqırtıp atkónek etip alǵan.Bul adam bir kúnleri duwtar súlderindegi bir saz áspabın soǵıp hár qıylı namalardı shertken. Dúl-dúl at tek duwtardıń jaǵımlı hawazın tıńlap, ot jemey ,suw ishpey aza baslaǵan. Házireti Áliy at qoraǵa barsa,saz shertip otırǵan Baba Qambarǵa kózi túsedi. Baba Qambar qorıqqanınan qolındaǵı áspabın sındırmaqshı bolǵan. 1302 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Bunı kórgen Házireti Áliy qolındaǵı zat haqqında aytıp beriwin talap etedi. Sonda Baba Qambar: - Bul duwtar degen ásbap,zerikken waqlarımda soǵıp edim,áweli bul ásbaptan ses shıqpadı, keyin shaytannıń járdeminde usınday jaqsı hawaz shıǵara basladı, - dep juwap beripti. Shúkir ǵarrı aytqan bul gúrrińde bir jaǵınan qiyalıylıq,ekinshi jaǵınan tariyxıylıq sezilip tur. Burınǵı ótken zamanda Aflatun (Platon) degen aqıllı adam jasaǵan. Ol jasaǵan dáwirde Qaynus (Feniks) atalmısh qus bolǵan eken,bul qustıń qanatın qaǵıp ushıwi nátiyjesinde júdá ájayip ses payda boladı eken. Aflatun bul sesti esitip, sol dıbıstı qayta dóretiw maqsetinde ózi duwtarǵa usaǵan saz áspabın jaratqan dep duwtardıń kelip shıǵıw tariyxı jóninde usı eki gúrrińdi aytıp bergen. 1906-jılı tuwılǵan Urıs hám miynet veteranı 90 jasar Qurbaniyaz Yusup ulı saz áspabınıń qúdireti haqqında bılay deydi: -Payǵambarımızdıń birewinde toyǵa,ań-awlawǵa,shikarǵa shıqqanda minetuǵın úsh atı hám sol úsh attı baǵatuǵın úsh xızmetkeri bolǵan eken.Bul úsh adamnıń waziypası ózine bekitilgen atqa ot-jem, suw berip, sol atti semirtip baǵıwdan ibarat bolǵan. Payǵambarımızdıń ózi uzaqq jolǵa shıqqanda minetuǵın Dul-dul degen torı atı bolǵan qusaydı. Payǵambarımız usı atın júdá jaqsı kóredi eken. Sebebi, at júdá ájayip júyrik bolǵan, sol ushın bul attı usı eldegi eń bilgir at baǵar Ǵayıp qara degen seyis – adamǵa baqtırıptı. Bul adamnıń ustashılıq uqıbı bar hám sazende eken. Qolınıń bos waqtında sırnay,úshpelek hám duwtarǵa usaǵan saz ásbaplardı soǵıp,shertip júrgen. Kóbinese duwtardı hár qıylı muqamǵa salıp shertetuǵın uqıbı bar eken. Hár kún azaanda, keshte, atqa ot-jem berip,ózide awqatlanıp soń, ózi soqqan saz áspabın shertip sharshaǵanın shıǵaradı eken. Ǵayıp qaranıń miynetkeshligin sezgen payǵambarımız bul adamǵa ayrıqsha kózqarasta bolıptı. Bunı qızǵanǵan anaw eki atbaǵar hár qıylı ósek sózler aytıp, Ǵayıp qaranı payǵambarımızǵa jamanlap bara beripti. Dul-duldi ózlerimiz baǵamız,-dep Ǵayıp qaranı at baǵıw jumısınan bosatıptı. Sonnan baslap- aq, bul at otlamaptıda hám suw da ishpepti. Bunı sezgen payǵambar kópti kórgen jası úlken awıl aqsaqalların jiynap,dul-duldiń ot- jem jemey, suwda ishpey kún sayın azıp baratırǵanın aytıptı.Sonda ǵarrıllardıń birewi - Ǵayıp qaranıń ózin shaqırtıp sóylesiw kerek depti. Bul sóz payǵambarımızǵada maqul túsip, Ǵayıp qaranı shaqırtıp alıptı. Aqsaqallardıń birewi Ǵayıp qaraǵa qarap: -Durısın ayt shıraǵım,-dep iynine seń-seń ton jawıp, tómendegi tórt qatar báyitti aytqan eken: Torı at ushın at baǵarın, Ólgeninshe sabadı, Attıń azıp ketiwi, Neden eken shıraǵım, 1303 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Sonda Ǵayıp qara aqsaqallarǵa tómendegishe juwap beripti: Jalǵan sózge aqsaqal , Suwda órge aǵadı, Jalǵan sóylep atbaǵar, Janın otqa jaǵadı, Sóyler sózi jón bolsa, Sóz júyesin tabadı, Tilin tapsań jániwar, At uzaqqa shabadı, Ot-jem berip,suw berip, Sonnan ketin saz shertip, Jıllı-jıllı sóyleseń , Mal iyesin tabadı. -dep sazın hárqıylı namaǵa dep sazın shertken eken, at qulaǵın tikireytip, qattı kisnepti hám ayaǵı menen jer qarpıp, tepsinip qoyaberipti... Áne sol Ǵayıp qara eki tarlı duwtar súlderindegi saz áspabın dóretken uqsaydı.Bul ańızdı bala waqtımda awılda bolǵan úlken bir toyda ǵarrılarǵa hám baqsı-jırawlarǵa ot jaqqısh bolıp júrip esittim ,- dedi Qurbaniyaz ata Yusup ulı. [Q. Áyekeev Bilim Nókis 1996] Qobız. Qorqıt ata xalıqqa jaqsı saz oylap tawıp beriwdi árman etipti.