INFLATSIYA VA UNING IQTISODIYOTGA TA’SIRI: O‘ZBEKISTON VA JAHON TAJRIBASI

Аннотация

В данной статье рассматривается понятие инфляции, ее основные причины, виды и влияние на экономику. Также анализируются методы предотвращения и контроля инфляции. Обсуждаются инфляционные процессы в экономике Узбекистана, меры правительства по их регулированию, а также примеры инфляции в мировой экономике. Статья написана в доступном для читателей стиле и основана на официальных статистических данных. Ключевые слова 102 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Инфляция, экономика, рост цен, денежно-кредитная политика, Центральный банк, фискальная политика, Узбекистан, мировая экономика, инфляционные риски, контроль инфляции. Zamonaviy iqtisodiyotning ajralmas qismi bo‘lgan inflatsiya ko‘pgina mamlakatlarning iqtisodiy barqarorligiga ta’sir ko‘rsatadi. U asosan pulning qadrsizlanishi va tovar hamda xizmatlar narxining oshishi bilan tavsiflanadi. Inflatsiya iqtisodiy taraqqiyot jarayonining tabiiy qismi bo‘lsa-da, uning nazoratsiz o‘sishi aholining turmush darajasiga, biznes muhitiga va jamiyatning umumiy farovonligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. O‘zbekistonda ham inflatsiya iqtisodiyot rivojlanishining muhim omillaridan biri bo‘lib, hukumat tomonidan doimiy nazorat qilinadi. Dunyo tajribasiga nazar tashlasak, turli davlatlar inflatsiyani boshqarishning turli strategiyalarini qo‘llashadi. Ushbu maqolada inflatsiyaning sabablari, turlari, ta’siri va uni oldini olish yo‘llari haqida so‘z yuritamiz. Inflatsiya nima? Inflatsiya – bu iqtisodiyotda umumiy narxlar darajasining doimiy o‘sishi jarayonidir. Oddiy qilib aytganda, bugungi kunda ma’lum bir narxga sotib olgan mahsulotingiz ertaga yoki kelasi yilda qimmatroq bo‘lishi mumkin. Buning asosiy sababi iqtisodiyotda pul massasining ortishi va talabning taklifdan yuqori bo‘lishidir. Inflatsiya o‘lchovlari odatda iste’mol narxlari indeksi (CPI) va ulgurji narxlar indeksi (WPI) orqali aniqlanadi. Markaziy banklar va hukumatlar ushbu ko‘rsatkichlarni kuzatib, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun turli choralarni ko‘radi. Dunyo tajribasida inflatsiyaning bir nechta shakllari mavjud. Masalan, mo‘tadil inflatsiya (narxlar sekin ko‘tariladi), tezlashuvchi inflatsiya (narxlar tez o‘sadi), va giperinflatsiya (narxlar juda tez va nazoratsiz oshib ketadi). Masalan, 1920-yillarda Germaniyada giperinflatsiya natijasida odamlar non sotib olish uchun butun chemodan pul olib yurishlariga to‘g‘ri kelgan. O‘zbekistonda inflatsiya darajasi Markaziy bank tomonidan boshqarib boriladi. Mamlakatda so‘nggi yillarda inflyatsiya darajasi pasayish tendensiyasiga ega bo‘lib, iqtisodiy islohotlar bu jarayonga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shunga qaramay, bozordagi narxlarning o‘zgarishi, energiya resurslari va oziq-ovqat mahsulotlari narxining oshishi inflyatsiya darajasiga ta’sir qilishi mumkin. 3. Inflatsiyaning sabablari 103 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Inflatsiyaning paydo bo‘lishiga turli iqtisodiy omillar sabab bo‘ladi. Asosan, quyidagi omillar inflatsiyani keltirib chiqaradi: 1. Talab va taklif muvozanatining buzilishi Agar jamiyatda iste’molchilar talab qilayotgan mahsulot va xizmatlar miqdori ularning taklifidan ortiq bo‘lsa, narxlar ko‘tarila boshlaydi. Masalan, odamlar ko‘proq uy-joy sotib olishni boshlasa, talab oshadi va natijada uy narxlari ko‘tariladi. Bunday inflatsiya “talab inflatsiyasi” deb ataladi. 2. Pul massasi ko‘payishi Agar iqtisodiyotda ko‘p miqdorda pul muomalaga chiqarilsa, odamlarning xarid qobiliyati oshadi va bu narxlarning oshishiga olib keladi. Masalan, hukumat byudjet taqchilligini qoplash uchun qo‘shimcha pul chop etsa, lekin ishlab chiqarish hajmi o‘zgarmasa, mahsulotlar qimmatlasha boshlaydi. 3. Ishlab chiqarish xarajatlarining oshishi Agar mahsulot ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan xomashyo, energiya resurslari yoki ishchi kuchi narxi oshsa, tadbirkorlar o‘z xarajatlarini qoplash uchun mahsulot narxini oshiradi. Bu jarayon “xarajat inflatsiyasi” deb ataladi. Masalan, neft narxining oshishi transport xarajatlarini oshiradi va bu oziq-ovqat hamda boshqa mahsulotlarning ham qimmatlashishiga olib kelishi mumkin. 4. Import narxlarining oshishi Agar mamlakat ko‘plab mahsulotlarni import qilsa va ushbu mahsulotlarning narxi oshsa, bu ichki bozorda ham narxlarning o‘sishiga sabab bo‘ladi. Masalan, O‘zbekistonda avtomobillar uchun import qilinadigan ehtiyot qismlar qimmatlashsa, ichki bozorda ham avtomobil narxlari oshadi. 5. Inflyatsion kutishlar Ba’zan odamlar kelajakda narxlar oshishini kutib, oldindan ko‘proq mahsulot sotib olishga harakat qiladi. Bu esa talabni oshiradi va narxlarning oshishiga olib keladi. Shu sababli inflyatsiya kutishlari ham iqtisodiyotga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. 4. Inflatsiyaning turlari Inflyatsiya iqtisodiy sharoitga qarab turlicha bo‘lishi mumkin. Quyida inflatsiyaning asosiy turlarini ko‘rib chiqamiz: 1. Mo‘tadil (past) inflatsiya Bu inflatsiyaning iqtisodiyot uchun zararli bo‘lmagan shaklidir. Narxlarning yillik o‘sishi odatda 3-5