PAREMIOLOGIYALÍQ BIRLIKLERDE GENDERLIK LEKSIKANIŃ AŃLATILIWI (QARAQALPAQ HÁM INGLIS TILLERI MISALINDA)

Аннотация

Bul maqalada qaraqalpaq hám inglis tilleri misalinda gender leksikasın úyreniwde paremiologiyalíq birliklerdin’ a’hmiyeti, gender menen baylanıslı bolǵan qaraqalpaq hám inglis tillerindegi birliklerdiń qollanılıwı, olardıń semantikaliq ma’nileri haqqinda sóz etiledi. Maqalada E.Berdimuratov, G.Aynazarova, T.Jumamuratov, Mamatov E, A.Pirniyazova, G.Allambergenova siyaqli alimlardıń ilimiy jumislari ha’m pikirleri analiz qilinadi. Tayanish sózler: paremiologiyaliq, leksika, gender, inglis tili, qaraqalpaq tili, frazeologiya, birlikler, qollanılıwı. Kirisiw. Ingliz hám qaraqalpaq tillerindegi gender komponentli frazeologiyalıq birlikler milliy mádeniy qatlamnıń zárúrli bólegin ańlatadı, social qatnaslar, úrp-ádetler hám er adamlar menen hayal adamlardıń roli haqqındaǵı ideyalardı sáwlelendiredi. Analiz qılıw ushın bul tillerdi tańlaw olardıń mádeniy hám tariyxıy áhmiyeti, sonıń menen birge, gender ózgeshelikleri roline jantasıwlardaǵı ayırmashılıqlar menen baylanıslı. Salıstırmalı izertlew jınıstı túsiniwdiń universal táreplerin da, hár bir til mádeniyatına tán bolǵan ayriqsha ózgesheliklerdi anıqlaw imkaniyatın beredi, bul bolsa gender stereotipleri haqqındaǵı ulıwma túsinikti bayıtadı. Bul bólimde eki tildiń paremiologiyalıq fondına kiritilgen gender stereotipleri, olardıń mazmunı hám funktsional strukturalıq bólimlerindegi uqsaslıq hám ayırmashılıqlardı anıqlaw ushın analiz etiledi. “Frazeologiyalıq derekler kópligi menen ajıralıp turadı. Frazeologizmlerdiń qashan payda bolǵanlıǵın anıqlaw qıyın, biraq, sonısı anıq, olar júdá áyyem zamanlarda payda bolǵan hám xalıq penen birge jasap kiyatır. Anaw yamasa mınaw frazeologizm belgili bir dáwirlerde qáliplesedi hám ol sol dáwirdiń sociallıq-siyasiy turmıs tárzin sáwlelendiredi. Sonıń menen birge, olar belgili bir dáwirge kelip qollanıwdan shıǵıp ketiwi de múmkin”1. Frazeologiya boyınsha barlıq tіllerde de ilimiy izertlewler alıp barıldı. Frazeologiyanıń teoriyalıq máselelerі A.Meye, Sh.Balli, L.P.Smit, B. Xillel, G.Suit, A.Makkey, A.Xili, Ch.Xokket, A.A.Potebnya, F.F.Fortunatov, A.A.SHaxmatov, V.V.Vinogradov, V.P.Jukov, I.A.Smirnickiy, V.L.Arxangelьskiy, V.G.Gak, N.N.Amosova, A.V.Kunin, L.A.Bulaxovskiy. V.V.Vinogradov. V.L.Arxangelskiy, M.T.Tagiev, N.M.Shanskiy, A.V.Kupin, ózbek til biliminde Sh.Raxmatullaev, G.Bayramov, Z.Uraksin, A.A.Yuldashev, S.N.Muratov, І.X.Axunzyanov, Ózbek frazeologiyasınıń teoriyalıq máseleri boyınsha dáslep E.D.Polivanov, Abdimurad Mamatov, Abdiǵofur Mamatov, A.Isaev, A.Rafiev, M.Sodiqova, Q.Xokimov, Sh.Usmanova, K.Bazarbaev. B.Juraeva, Sh.Almatova, M.Vafaeva, N.Qozoqova, D.Abdullaev hám basqalardıń bir qatar ilimiy izerlewleri baspadan basılıp shıqtı. 1 Mamatov E. O‘zbek tilining frazeologiyasi. Toshkent, O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi – T.: 2019.45-bet 36 Qazaq til biliminde І.K. Keńesbaev, A. Isqaqov, M. Balaqaev, A. Qaydar, R. Sızdıq, T. Qordabaev, Á. Bolǵanbaev, M. Serǵaliev, Ó.A. Aytbaev, G. Smaǵulova, T. Sayrambaev, R.E. Jaysaqova, S.E.Isabekov, B. Shalabay, M. Jánіbekov, M. Sabitova, S. Jetpіsov, L.S. Voytik, J.K. Qonaqbaeva, D. Mederbekov, S.N. Muratova, A.E. Tajmuratova, S. Satenova, F.R. Axmetjanova, B. Uızbaeva, K. Rıspaeva, G. Boranbaeva, X. Qojaxmetova, Ǵ. Qusimova jáne t.b. ilimpazlar frazeologiyanı hár tárepleme qarastıradı. Qaraqalpaq til iliminde de frazeologizmler tilshi ilimpazlardıń, izertlewshilerdiń ayrıqsha dıqqatın tartıp, kóplegen ilim-izertlew jumıslarınıń obektine aynalıp, ilimiy kóz- qarastan úyrenilip kiyatırǵan máselelerdiń biri. E.Berdimuratov qaraqalpaq tiliniń leksikasın izertlewshi sıpatında frazeologiyanı leksikologiyanıń bir tarawı dep esaplaydı2. A.Bekbergenov turaqlı óz dizbekleriniń tilimizde stillik qollanılıw ózgesheliklerine ayrıqsha itibar beredi3. Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleri boyınsha J. Eshbaev óziniń izertlewleriniń nátiyjesi sıpatında frazeologiyalıq sózlikti baspadan shıǵardı4. T.Jumamuratov tárepinen mektep oqıwshılarına arnalǵan eki tillik frazeologiyalıq sózlik dúzildi hám baspada jarıq kórdi5. Al, S.Nawrızbaeva qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleri boyınsha kandidatlıq dissertaciya jaqladı6. G.Aynazarovanıń ilimiy jumısı qaraqalpaq tilindegi simmetriyalı frazeologizmlerge arnaladı. Ol óz izertlewleriniń nátiyjesin baspada járiyaladı7. G.Aynazarova menen E.Berdimuratovtıń avtorlıǵındaǵı maqalada «Qırq qız» dástanı tilindegi frazeologizmler haqqında pikir júrgiziledi8. A.Pirniyazova óziniń «Qaraqalpaq tili frazeologiyalıq sisteması hám onıń stilistikalıq imkaniyatları» miynetinde qaraqalpaq tiliniń frazeologiyasına stilistikalıq hám lingvomádeniy baǵdarda izertlew júrgizdi. Bunnan soń qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdi sóz shaqaplarına baylanıslı izertlew jumısları da alıp barıldı. Izertlewshi J.Táńirbergenovtıń dissertaciyası feyil frazeologizmlerdi izertlewge arnalǵan bolsa, M.Babadjanov awdarmadaǵı frazeologizmlerdi lingvistikalıq baǵdarda salıstırmalı túrde izertleydi. Frazeologizmler boyınsha B.Yusupova bir q