TARMOQ VA UNING XOSSALARI

Аннотация

Ushbu maqolada kompyuter tarmoqlari va ularning asosiy xossalari haqida ma’lumot beriladi. Tarmoqlar turlari, jumladan lokal (LAN), mintaqaviy (MAN) va global (WAN) tarmoqlari, ularning ishlash tamoyillari hamda qo‘llanilish sohalari tahlil qilinadi. Shuningdek, tarmoq topologiyalari (yulduz, shina, halqa) va tarmoq protokollari (TCP/IP, HTTP, FTP) haqida batafsil tushuncha beriladi. Tarmoqning asosiy xususiyatlari, jumladan ishonchlilik, xavfsizlik, ma’lumot uzatish tezligi va kengaytirish imkoniyati ham ko‘rib chiqiladi. Maqola kompyuter tarmoqlari sohasida bilim olishni istaganlar uchun foydali qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Tarmoq (Network), Tarmoq topologiyasi (Network Topology), Kompyuter tarmog‘i (Computer Network), Mahalliy tarmoq (LAN - Local Area Network), Global tarmoq (WAN - Wide Area Network), Metropoliten tarmoq (MAN - Metropolitan Area Network), Internet, Intranet, Ekstranet (Extranet), Tarmoq protokoli (Network Protocol), IP-manzil (IP Address), MAC-manzil (MAC Address), Router (Yo‘naltirgich), Switch (Kommutator), Hub (Tugun yoki konsentrator), Modem, Server va mijoz (Client-Server modeli), Peer-to-Peer (Teng- tengga tarmoq), Tarmoq xavfsizligi (Network Security), Tarmoq turlari (Bekorchi, Kabelli, Simsiz Wi-Fi, Bluetooth, VPN) Kirish. Hozirgi kunda tarmoqlar axborot almashinuvi va tizimli boshqaruvning ajralmas qismi bo‘lib qolmoqda. Ular kundalik hayotimizda, ilm-fan, ishlab chiqarish va biznes sohalarida keng qo‘llanilib, inson faoliyatining samaradorligini oshirishda muhim rol o'ynaydi. Tarmoq – bu o‘zaro bog‘langan obyektlar, elementlar yoki tizimlarning majmui bo‘lib, ularning o‘zaro ta’siri orqali ma’lum bir vazifani bajarish imkoniyati yaratiladi. Tarmoqlar kompyuter tarmoqlari, ijtimoiy tarmoqlar, transport tarmoqlari, elektr energiya tarmoqlari kabi turli shakllarda namoyon bo‘ladi. Tarmoqlarning asosiy xossalari – ularning tuzilishi, tarqalish darajasi, uzatish tezligi, ishonchliligi va mustahkamligi hisoblanadi. Ushbu xususiyatlar tarmoq samaradorligini belgilaydi hamda uning rivojlanish istiqbollarini aniqlashga yordam beradi.Mazkur mavzuda tarmoqlar va ularning xossalarini batafsil o‘rganib, ularning jamiyat va texnologiyalar rivojiga ta’sirini tahlil qilamiz. Tarmoq – bu kompyuter va boshqa qurilmalar o‘rtasida ma’lumot almashish imkonini beruvchi tizim. Tarmoqlar ma’lumotlarni tezkor va xavfsiz uzatish, resurslarni bo‘lishish, masofaviy ishlash va internet xizmatlaridan foydalanish uchun ishlatiladi. Tarmoq turlari 141 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si 1. Mahalliy tarmoq (LAN – Local Area Network) Kichik hududda (bino, ofis, maktab) ishlaydigan tarmoq. Yuqori tezlikda ishlaydi va kam kechikishlarga ega. Ethernet kabeli yoki Wi-Fi orqali ulanadi. 2. Shahar tarmog‘i (MAN – Metropolitan Area Network) Bir shahar yoki yirik kompaniya hududi ichida ishlaydi. LAN tarmoqlaridan kattaroq va kengroq hududni qamrab oladi. 3. Global tarmoq (WAN – Wide Area Network) Turli mamlakatlar yoki qit’alarni bog‘lovchi katta tarmoq. Internet – eng yirik WAN tarmog‘idir. 4. Shaxsiy tarmoq (PAN – Personal Area Network) Bir kishiga tegishli bo‘lgan kichik tarmoq (masalan, smartfon va noutbuk o‘rtasidagi Bluetooth aloqasi). Tarmoqning asosiy xossalari 1. Topologiya (tarmoq tuzilishi) Shina – barcha qurilmalar bitta umumiy kabel orqali ulanadi. Yulduzcha – barcha qurilmalar markaziy tugunga (masalan, router) ulanadi. Halqa – barcha qurilmalar bir-biriga uzluksiz halqa shaklida ulanadi. To‘liq bog‘langan – har bir qurilma boshqa qurilmalar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘langan. Gibrid – turli topologiyalar aralashmasi. 2. Ma’lumot uzatish tezligi Tarmoqning samaradorligi uzatish tezligiga bog‘liq bo‘lib, bps (bit per second) o‘lchov birligida ifodalanadi. Gigabit Ethernet (1 Gbps) va Wi-Fi 6 kabi zamonaviy texnologiyalar yuqori tezlikni ta’minlaydi. 3. Tarmoq protokollari TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol) – internet va ko‘plab tarmoqlar asosida ishlovchi asosiy protokol to‘plami. HTTP/HTTPS – veb-sahifalarni yuklash uchun ishlatiladi. FTP (File Transfer Protocol) – fayllarni uzatish uchun ishlatiladi. DNS (Domain Name System) – IP manzillarni domen nomlariga o‘giradi. 4. Tarmoq xavfsizligi Shifrlash (Encryption) – ma’lumotlarni ruxsatsiz kirishdan himoya qilish. Firewalls (Devorlar) – zararli trafikni bloklash va tarmoq xavfsizligini ta’minlash. VPN (Virtual Private Network) – xavfsiz va shaxsiy ulanishni ta’minlaydi. 5. Tarmoq uskunalari Router – tarmoqni internet bilan bog‘laydi va ma’lumot oqimini boshqaradi. Switch – ichki LAN tarmoq ichida qurilmalarni bog‘laydi. Modem – internet provayderidan keladigan signalni kompyuter tushunadigan shaklga o‘zgartiradi. 1969-yilda ARPANET ning dastlabki toʻrtta tugunlari Los-Anjelesdagi Kaliforniya universiteti, Stenford tadqiqot instituti, Santa-Barbaradagi Kaliforniya universiteti va Yuta universiteti oʻrtasida 50 kbit/s sxemalar yordamida ulangan. Asosan Bob Kan tomonidan ishlab