MEKTEPKE SHEKEMGI TÁRBIYA JASINDAǴI BALALARǴA DENE TÁRBIYASI SHINIǴIWLARIN ÚYRETIW USILLARI

Аннотация

Bul maqalada balalarga dene tarbiyasi shinigiwlarin uyretiwdin tiykarg`i waziypalarin jaritip berilgen, Azanǵı gimnastika balanıń shańaraq, yasli balalar baqshasındaǵi kúndelik rejiminiń májburiy bólegi bolıp tabıladı. Onıń úlkenler basshılıǵında ótkerip turılıwı balalar az-azdan jaǵımlı bulshıq et seziwshiligi, unamlı emotsiyalar shad kewillilik keyipin oyatatuǵın fizikalıq shınıǵıwlarǵa salıstırǵanda iykemlesiwin tárbiyalaydı. Tayanish so`zleri: Azanǵı gimnastika balanıń shańaraq, Azanǵı gimnastikanıń áhmiyeti, Balalar organizmin shınıqtırıw maqseti. Shınıǵıwda balalar iskerligin tuwrı almastırıp turıw ulıwma sabaqtıń tıǵızlıǵın támiyinleydi. Shınıǵıwdıń ulıwma tıǵızlıǵı pedagogikalıq tárepten ózin aqlaǵan. Tıǵızlıq- shınıǵıw waqtınıń dawam etiw waqtına qatnası menen belgilenedi. Balalardıń túsindiriwler, kórsetpeler, awızsha instruksiyalarnı qabıl etiwi, tárbiyashi kórsetken fizikalıq shınıǵıwlardı orınlaw usılların túsindirip beriwi fizikalıq shınıǵıwlardı orınlawı hám dem alıwı pedagogikalıq tárepten maqullanǵan esaplanadı. Azanǵı gimnastika balanıń shańaraq, yasli balalar baqshasındaǵi kúndelik rejiminiń májburiy bólegi bolıp tabıladı. Onıń úlkenler basshılıǵında ótkerip turılıwı balalar az-azdan jaǵımlı bulshıq et seziwshiligi, unamlı emotsiyalar shad kewillilik keyipin oyatatuǵın fizikalıq shınıǵıwlarǵa salıstırǵanda iykemlesiwin tárbiyalaydı. Azanǵı gimnastikanıń áhmiyeti hár-qıylı ol organizmniń turmıs iskerligin jaqsılaydı, uyqıdan keyin nerv sistemasın háreketke keltiredi, tetiklikke ótiw waqtın qısqartıradı, unamlı sezimler oyatadı. Uyqıdan keyin arnawlı saylanǵan fizikalıq shınıǵıwlardan ibarat azanǵı gimnastika balanıń pútkil organizmin az-azdan iskerlik jaǵdayına tartadı. Fizikalıq shınıǵıwlardı orınlaw bas miy sisteması aktivligin kúsheytedı. Kóriw, esitiw, tayansh háreket, teri sıyaqlı barlıq receptorlardan bas miyge keletuǵın pútkil impulslar aǵımı nerv sisteması jumıs qábiletin hám organizmniń ómir iskerligin tikleydi. Azanǵı gimnastika tuwrı qáddi-qáwmetti tárbiyalawǵa tásir etip, dem alıwdı tereńlestiredi, qan aylanıwın kúsheytedı, zat almasıwına járdem beredi. 316 NEW RENAISSANCE 2025 MARCH INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 3 Azanǵı gimnastika balalarda dıqqattı, maqsetke intásın tárbiyalaydı, intellektual iskerliginiń asıwına járdem beredi, emotsiya hám quwanısh sezimlerin oyatadı. Balalardıń fizikalıq shınıǵıwlardı ashıq hawada yamasa ayna áynekleri ashıq xanada suw emlewleri (súrtiniw, suw qoyıw, dush) menen ótkeriwleri júdá sawallandırıwshı nátiyje beredi, nerv sistemasınıń ulıwma jaǵdayı hám funksional múmkinshiliklerin jaqsılaydı, onı bekkemleydi hám shınıqtıradı qozǵalıw hám tormozlanıw processleriniń alternativligne járdem beredi, zat almasıw reaksiyaların jaqsılaydı, gripp hám juqpalı keselliklerge salıstırǵanda immunitet payda etedi, balalarda tetiklik, jeńillik, quwanısh sezimlerin oyatadı. Balalar organizmin shınıqtırıw maqsetinde suw temperaturası az-azdan tómenletip barıladı, bunda shıpaker kórsetpesi tiykarında hár bir balaǵa individual jandasıwǵa ámel etiledi. Azanǵı gimnastikanı ótkeriw ushın aldın úyrenilgen shınıǵıwlar ishinen tańlanıp, shınıǵıwlar kompleksi dúziledi. Shınıǵıwlardı tómendegi tártipte ótkeriledi: jelke bulshıq etlerin rawajlandıratuǵın hám bekkemleytuǵın, jelke buwınları, tós qápesi jıldamlıǵın rawajlandırıwǵa, omırtqa baǵanasın jaqsılawǵa xızmet etiwshi shınıǵıwlar; arqa bulshıq eti hám omırtqa baǵanasınıń mayısqaqlıǵın rawajlandırıw hám bekkemlewge mólsherlengen, ishki organlarǵa massaj sıyaqlı tásir etiwshi, ayaq buwınların rawajlandıratuǵın shınıǵıwlar; qarın hám ayaq bulshıq etlerin rawajlandırıwǵa mólsherlengen shınıǵıwlar [38]. Shınıǵıwlar kompleksin dúziwde hár bir jas toparınıń jas hám jınıs ózgesheligin esapqa alıw kerek. Azanǵı gimnastika birinshi kishi gruppadan baslap engiziledi. Azanǵı gimnastikada háreketlerge uyretilmeydi, sol sebepli tárbiyashi shınıǵıwdı aldınnan túsindiriwi hám kórsetiwi kerek emes. Kishi hám orta gruppalarda jıldıń birinshi yarımında tárbiyashi balalarǵa shınıǵıwdı ózi menen birge orınlawdı usınıs etedi. Orta gruppanıń ekinshi yarımı hám úlken hám tayarlaw gruppalarında ol shınıǵıwlardı atın qısqaǵana aytadı, dáslepki jaǵday ushın buyrıq beredi. Shınıǵıw baslawdan aldın hám ol tawsılǵannan keyin, úlken gruppa balaları tiykarǵı tik jaǵdayda (tabanlardı juplastırıp, ayaq ushların kerib) turadı. Kishi hám orta gruppalarda balalar ayaqlardı parallel halda azmaz kerib turadı, bul jalpaq tabanlıqtıń aldın aladı. Azanǵı gimnastika áste júriw, turǵan jaǵdayında ayaqların azmaz kóterip qádem taslaw, dem alıw shınıǵıwların orınlaw menen tamamlanadı. Bul bala júrek pulsin normal hala keltiredi. 317 NEW RENAISSANCE 2025 MARCH INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 3 Fizikalıq minutlar (qısqa múddetli fizikalıq shınıǵıwlar) orta, úlken hám tayarlawshı gruppalarında shınıǵıwlar ortasındaǵı tánepisde, sonıń menen birge sabaq procesiniń ózinde ótkeriledi. Fizikalıq minu