IQTISODIY PROTSESSDA DALILLAR NING HUQUQIY АHАMIYaTI VА ISBOTLАShDАGI ROLI

Аннотация

Mazkur ilmiy ish iqtisodiy protsessda dalillarning huquqiy ahamiyati va ularning isbotlash jarayonidagi rolini tahlil qiladi. Tadqiqotda iqtisodiy sud ishlarida dalillarning huquqiy maqomi, baholash mezonlari va sud qarorlariga ta’siri ko‘rib chiqiladi. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksi, xalqaro-huquqiy normalar hamda xorijiy sud amaliyoti asosida dalillarning qabul qilinishi, ishonchliligi va qonuniyligi tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: iqtisodiy protsess, dalillar, isbotlash, iqtisodiy protsessual kodeks, sud amaliyoti, huquqiy baholash, elektron dalillar, raqamli hujjatlar, xalqaro standartlar, sud qarorlari, ishonchlilik, qonuniylik. Iqtisodiy protsessda dalillar huquqiy nizolarni hal etishning eng muhim tarkibiy qismlaridan biridir. Har qanday sud jarayonida dalillar asosida isbotlash amalga oshiriladi va sud qarorlarining adolatli bo‘lishi, aynan, taqdim etilgan dalillarning aniqligi, ishonchliligi va qonuniyligiga bog‘liq. Ingliz huquqshunosi va faylasufi Jeremi Bentam: “Dalillar – bu sud jarayonining ko’zlari, ularsiz sudya haqiqatni ko’ra olmaydi ,” – deb bekorga ta’kidlamagan. Zamonaviy iqtisodiy munosabatlar murakkablashgani sari iqtisodiy protsessda dalillarni yig‘ish, taqdim etish va baholashning o‘ziga xos jihatlari paydo bo‘lmoqda. Xususan, elektron hujjatlar, raqamli yozuvlar va boshqa zamonaviy isbot vositalari iqtisodiy sud ishlarida muhim o‘rin egallay boshladi. Shu bois, dalillarning huquqiy maqomi, ularning qabul qilinishi va ishonchliligi masalalari xalqaro va milliy qonunchilik darajasida dolzarb mavzu bo‘lib qolmoqda. Mazkur tadqiqotda iqtisodiy protsessda dalillarning huquqiy ahamiyati, ularning baholash mezonlari va sud amaliyotidagi o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, xalqaro tajriba hamda O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksi doirasida dalillar bilan bog‘liq me’yoriy-huquqiy normalar 133 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference o‘rganiladi. Shu orqali mavzuga oid asosiy ilmiy munozaralar va amaliy masalalar yoritiladi. Dalillar – bu nizoni hal qilish yoki taraflarning huquqiy majburiyatlarini belgilash uchun yuridik ahamiyatga ega bo’lgan har qanday bayonot, fakt yoki holatni tasdiqlash yoki rad etish uchun sud muhokamasida taqdim etilgan ma’lumotlar, faktlar yoki materiallar. Huquqiy ishlarda dalillar asosiy rol o’ynaydi, chunki u sudga qonuniy qaror qabul qilish uchun asos bo’ladigan faktik holatlarni aniqlashga yordam beradi . Dalillar turli shakllarda bo’lishi mumkin, jumladan yozma va raqamli dalillar, ashyoviy dalillar (masalan, ko’rgazmalar), guvohlarning ko’rsatmalari, ekspert xulosalari, mutaxassis maslahatlari, audio hamda video yozuvlar va boshqalar. Dalillarning ishonchliligi va qonunga muvofiq qabul qilinishi hamda ular belgilangan protsessual qoidalarga muvofiq to‘planishi va sudga taqdim etilishi muhim ahamiyatga ega . Dalillar ishda ishtirok etuvchi tomonlardan birining pozitsiyasini qo'llab-quvvatlashi yoki muayyan ishda qo'llaniladigan faktik holatlar va huquqiy normalarni aniqlash uchun asos bo'lishi mumkin. Dalillarni to’plash va taqdim etish qoidalari sud protsessida muhim rol o’ynaydi va huquq tizimining asosiy qismidir. Ular ishlarning adolatli va shaffof ko‘rilishini ta’minlaydi, taraflarning huquqlarini himoya qiladi. Bu jarayonni boshqaradigan asosiy qoidalar: Qonuniylik va izchillik: dalillar qonunga muvofiq to’planishi va taqdim etilishi kerak. Bu shuni anglatadiki, ularni to’plash va ishlatish qonunni buzmasligi kerak. Qabul qilinishi: dalillar qabul qilinishi kerak. Bu shuni anglatadiki, ular sud tomonidan muhim deb hisoblanishi uchun belgilangan qoidalar va mezonlarga javob berishlari kerak. Mualliflik va halollik: dalillar aniq mualliflik va yaxlitlikka ega bo’lishi kerak. Masalan, hujjatlar tegishli shaxslar tomonidan imzolanishi, fotosuratlar yoki videolar buzilmasligi kerak. Himoya huquqi: tomonlar dalillardan foydalanish va o’zlarining qarshi dalillarini taqdim etish imkoniyatida teng huquqqa ega bo’lishlari kerak. Biroq, ayrim dalillar qonun bilan cheklanishi mumkin. Vakolatlilik: dalillar vakolatli shaxslar yoki ekspertlar tomonidan to’planishi kerak. Bunga guvohlar, mutaxassislar, ekspertlar va zarur bilim va tajribaga ega bo’lgan boshqalar kirishi mumkin. Haqiqiylik: dalillar haqiqiy bo’lishi va u taqdim etgan da’volarning haqiqatini qo’llab-quvvatlashi kerak. 134 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Saqlash: yo’qotmaslik yoki shikastlanmaslik uchun dalillar tegishli holatda saqlanishi kerak. Shaffoflik: dalillarni to’plash va taqdim etish jarayoni shaffof va barcha tomonlar uchun ochiq bo’lishi kerak. Sud qarori: sudya dalillarning maqbul yoki qabul qilinmasligini, shuningdek, uning ish uchun ahamiyati va ahamiyatini hal qilish huquqiga ega. Belgilangan muddatlarga rioya qilish: tomonlar dalillarni taqdim etish uchun sud tomonidan belgilangan muddatlarga rioya qilishlari kerak