Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
ҲАРБИЙ УЧУВЧИЛАРНИНГ ПСИХОЛГИК ТАЙЁРГАРЛИГИ ТЎҒРИСИДА
Қўлдошев Рашид Шавкатович · Рахманов Шухрат Зохирович (Тактика ва махсус фанлар кафедраси катта ўқитувчиси)
Академические исследования в современной науке · 2026
Аннотация
мақола чет давлатлар ҳарбий авиация мутахасисларининг касбий яроқлилик даражасини аниқлаш бўйича тажрибалари таҳлилига, шунингдек жанговар вазифани бажаришга ахлоқий-рухий тайёргарлигини аниқлашга бағишланган. Тарихда Россия мисолида, шунингдeк, Буюк Британия, АҚШ, Германия, Италия, Франция ҳарбий авиациясида учувчилар таркибини психологик танлов жараёнига ҳамда баҳоланувчи тоифага тегишли табақалаштирилган йўналишни қўлланилишига урғу берилади. Калит сўзлар: касбий яроқлилик, авиация мутахасиси, ҳарбий учувчи, психологик тайёргарлик. Аннотация: статья посвящена анализу зарубежного опыта по определению профессиональной пригодности военных авиационных специалистов, а также их морально-психологической готовности к выполнению боевых задач. В исторической ретроспективе прослеживается процесс психологического отбора летного состава военной авиации, на примере России, а также ведущих зарубежных государств США, Германии, Италии, Франции. При этом соответственно акцентируется внимание на применении дифференцированного подхода к оцениваемому контингенту. Ключевые слова: профессиональная пригодность, авиационный специалист, военный летчик, психологическая подготовка. Annotation: The article is devoted to the analysis of foreign experience in determining the professional capability of military aviation specialists, as well as their moral and psychological readiness to perform combat missions. It is focused on the process of psychological selection of flight personnel of military aviation on the example of Russia, as well as the USA, Germany, Italy, France in the history and the usage of a differentiated approach to the estimated contingent. 92 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Keywords: aptitude, aviation specialist, military pilot, mental preparation. Авиация техникаси ва қурол-яроғи ривожланиши таҳлили, унинг жанговар имкониятлари мукаммаллашиши, ҳарбий ҳаво кучлари учувчилар таркибининг касбий билимлари, жисмоний, психофизиологик ва ахлоқий-рухий тайёргарлигининг юқори даражада бўлишини талаб этади. Ҳарбий учувчилар-дунёнинг куп армияларида элита ҳисобланади. Дунё авиациясида учувчилар психологик танлови ва тайёргарлиги сохасини тадқиқот қилиш, ва уларнинг касбий яроқлилигидаги муаммоларни ёритиш бўйича купгина тажриба йиғилган. Учувчилар таркибининг ахлоқий-рухий тайёргарлигининг ўзига хослиги баҳоланувчи контингентга дефферинциаль ёндашувни қўллашни талаб этади. Бу ерда фаолияти асосий хусусиятларининг ўхшашлиги принципига кўра бирлаштирилган учувчилик касблари гурухи назарда тутилмоқда (учувчилар, штурманлар, бортинженерлар ва бошқалар.), шунингдек алоҳида учувчилик касби (қирувчи, фронт, транспорт, вертолёт авиацияси учувчиси). Шуни таъкидлаш лозимки, бизнинг назаримизда ҳарбий учувчилик касби ўзининг мураккаблиги ва ўзига хослиги билан ҳарбий ишда биринчи ўринни эгаллайди. “Бир ўринга эга ҳарбий самолёт учувчиси ўзи шахсан мураккаб транспорт воситаси ҳайдовчиси, штурманлик, мажмуани бошқрувчи оператор, тактик, радист каби ҳар бири етарлича мураккаб бўлган мустаҳқил соҳага тегишли вазифаларини бажаради. Учувчи фаолияти уч ўлчамли фазода ҳаракатланиш, кўпинча ер кўринмаган ҳолда ўзгарувчан босим (перегрузка) таъсирида, атмосфера босимининг тушиб кетиши ва ҳоказолар шароитида кечади”. Россиялик механик - олим, аэродинамика асосчиси Н.Е. Жуковский шундай деган: “... ҳар ким ҳам парвоз қила олмайди: жуда катта диққат, барча ҳаракатлар мутаносиблиги, топқирлик ва совуққонлик талаб этилади”. Авиация айни ривожланиш даврида, унда инсоннинг соғлиги ва психологик ривожланиши назорати системаси пайдо бўлди. “Учувчининг ҳар хил шахсий-психиологик сифатлари, учувчилик фаолиятида ва касбига боғлиқ вазифаларни бажаришда унга ёрдам бериши ёки халал бериши аниқланган”. Англия ҳарбий назариётчилари Биринчи жахон уруши тажрибасини ўрганишда қуйидагиларни аниқлашган: “ 2% парвозга оид авариялар бевосита жанговар операциялар билан боғлиқ бўлган, 8% эса учиш 93 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference аппаратлари материаллар қисмларидаги камчиликлар натижасида, ва 90% учувчиларнинг парвозга лаёқатсизлиги натижасида рўй берган”. Шунингдек ҳар хил манбааларни ўрганилганда Гемания, Италия ва Франция ҳарбий рахбариятлари, ҳарбий учувчиларни саралашда психологларни жалб этган деган маълумотлар бор. Бу соҳада кўпроқ масштабдаги тадқиқотлар АҚШ да амалга оширилган. Уруш давридаги муваффақиятли тест дастурлардан бири армия авиацияси учувчилари ва экипажларини саралаш бўйича бажарилган иш тартиби (процедураси) бўлган. Ҳозирги кунда етакчи чет давлатлар мутахасислари авиацияга психологик танлов борасида учувчилар шахсий фазилатларини ўрганишга катта эътибор қаратишмоқда. Мисол учун, АҚШ ҳарбий авиацияга учувчилар таркибини психологик саралаш системаси учун “Авиация психологияси дастури” яратилган. Парвоз ишларини ўрганувчи ҳарбий назариётчилар, “мураккаб ўзига хос парвоз хизмати шароитлари ва уни ўрганиш инсонга ўзгача талаб қўяди, парвоз ишларидаги муваффақия
Доказательный фрагмент
«мақола чет давлатлар ҳарбий авиация мутахасисларининг касбий яроқлилик даражасини аниқлаш бўйича тажрибалари таҳлилига, шунингдек жанговар вазифани бажаришга ахлоқий-рухий тайёргарлигини аниқлашга бағишланган.»
Образец извлечения
Демо-превьюмақола чет давлатлар ҳарбий авиация мутахасисларининг касбий яроқлилик даражасини аниқлаш бўйича тажрибалари таҳлилига, шунингдек жанговар вазифани бажаришга ахлоқий-рухий тайёргарлигини аниқлашга бағишланган. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- aptitude, aviation specialist, military pilot, mental preparation, психологик тайёргарлик., ҳарбий учувчи, авиация мутахасиси, касбий яроқлилик
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Магистерские диссертацииЮлдашев Ж.Х2014
Журнал универсальных научных исследованийAND RESTORATION, Khatamov Orif Yusupovich2024