GINKO BILOBA O’SIMLIGINING BOTANIK TAVSIFI, TARQALISHI VA AHAMIYATI

Аннотация

This thesis provides a botanical description of the ancient Ginkgo biloba tree, its distribution areas, and its significance for human health and ecology. It highlights the medicinal properties, ornamental value, and cultural importance of the plant. Ключевые слова: Ginkgo biloba, лекарственное растение, экологическое значение Keywords: Ginkgo biloba, medicinal plant, ecological significance. Ginkgo biloba qadimiy davrlardan hozirgacha yetib kelgan yagona tirik vakil bo‘lib, Ginkgopsida sinfiga, Ginkgoaceae oilasiga mansub. Uni ko‘pincha “tirik dinozavr” yoki “tirik tosh qotgan” o‘simlik deb atashadi, chunki u taxminan 270-290 million yil ilgari paydo bo‘lgan va deyarli o‘zgarishsiz bugungi kungacha saqlanib qolgan. Balandligi: Odatda 20-35 metr balandlikka yetadi, ba'zi hollarda 40 metr va undan ham yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Poyasi va novdalari: Barglari joylashgan novdalari ikki xil bo‘ladi – uzun novdalar (vegetativ o‘sish uchun) va qisqa novdalar (barg va gulli tuzilmalarni joylashtiradi). Barglari: Juda o‘ziga xos ko‘rinishga ega, yelpig‘ichsimon (fan-simon) shaklda, ikki bo‘lakka bo‘lingan (biloba). Barg tomirlari parallel tarzda joylashgan bo‘lib, bu uni boshqa ko‘pchilik daraxtlardan ajratib turadi. Gullari: Bir uyli, ammo ikkita jins vakillari bor (erkak va urg‘ochi daraxtlar alohida). Erkak gulxalta tuzilishida bo‘lib, ko‘p sonli changchalardan iborat; urg‘ochi daraxtlarda esa urug‘don ikki tuxumdondan tashkil topgan. Mevasi: Aslida, botanik jihatdan haqiqiy meva emas. Urug‘lari sarg‘ish-pushti rangda, tashqi qavati go‘shtli va yoqimsiz hidga ega (masalan, achigan sariyog‘ yoki pishloq hidi). Ildiz tizimi: Asosan chuqur joylashgan, daraxtga kuchli shamol va tashqi omillarga nisbatan barqarorlik beradi. Ginkgo biloba o‘simligining tarqalishi: Ginkgo biloba tabiiy holatda faqatgina Xitoyning janubiy-sharqiy hududlarida yovvoyi holda uchraydi. Biroq inson tomonidan uni ko‘plab hududlarga, ayniqsa: Yaponiya, Koreya, AQSh, Yevropa mamlakatlari, Markaziy Osiyo hududlariga introduksiya qilingan (ya'ni sun'iy ravishda o‘tqazilgan). Xitoyda uni qadimdan madaniy, diniy va dorivor ahamiyatga ega daraxt sifatida qadrlashgan. Hozirgi kunda ko‘plab bog‘lar, xiyobonlar, shahar ko‘chalarida manzarali daraxt sifatida keng o‘tqaziladi, chunki u ekologik jihatdan toza, chang va tutundan kam zarar ko‘radi, sovuqqa, ifloslanishga chidamli. 3. Ginkgo biloba o‘simligining ahamiyati : a) Dorivor ahamiyati: Ginkgo biloba eng mashhur dorivor o‘simliklardan biridir. Asosan, uning barglaridan olinadigan ekstraktlar quyidagi maqsadlarda qo‘llaniladi: Qon aylanishini yaxshilash: Xususan, miya qon aylanishini yaxshilaydi, bosh miya hujayralarini kislorod bilan ta'minlaydi. Xotira va kognitiv funksiyalarni oshirish: Altsgeymer kasalligi va boshqa demensiya turlarida tavsiya etiladi. Antioksidant xususiyatlari: Erkin radikallar ta’sirini kamaytiradi. Stress va depressiyani kamaytirishga yordam beradi. Ko‘zning mashhur kasalliklarida, masalan, glaukomada foydali 45 deb hisoblanadi. b) Manzarali ahamiyati: Ginkgo biloba barglarining noyob shakli va kuz faslidagi yorqin oltin-sariq rang unga juda baland dekorativ qiymat beradi. Ko‘plab shahar landshaft dizaynida keng qo‘llaniladi. c) Ekologik ahamiyati: Ushbu daraxt: Havo ifloslanishiga chidamli, Yomg‘ir suvini yaxshi shimadi, Shovqin va changni kamaytiradi, Qushlar va hasharotlar uchun yashash joyini yaratadi. d) Madaniy va tarixiy ahamiyati: Xitoy va Yaponiya madaniyatida Ginkgo uzoq umr ko‘rish, sabr-toqat, sadoqat ramzi sifatida qaraladi. Buddist ibodatxonalar va tarixiy obidalarda ko‘plab qadimiy Ginkgo daraxtlari uchraydi. Xulosa: Ginkgo biloba nafaqat o‘zining qadimiy evolyutsion tarixiga ega, balki zamonaviy inson salomatligi, ekologik muhit va madaniy qadriyatlar uchun ham katta ahamiyatga ega. U tabiiy sabr-toqat, chidamlilik va hayot barqarorligining tirik ramzi sifatida qadrlanadi. Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References: 1. Qodirov A.Q., Tursunov Sh.T. "O‘simlikshunoslik". – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2018. – 320 b. 2. Karimov A.A. "Dorivor o‘simliklar va ularning ahamiyati". – Toshkent: Fan, 2017. – 215 b. 3. Махмудов А.Х. "Фармакогнозия". – Ташкент: Медицина, 2019. – 280 с. 4. Singh, R. et al. "Ginkgo biloba: A living fossil with medicinal properties". Pharmacognosy Reviews, 2019, Vol. 13(25), pp. 39-45. 5. Smith, J.V., Luo, Y. "Studies on Ginkgo biloba extract and neuronal protection". Journal of Ethnopharmacology, 2020, Vol. 227, pp. 1-9. 6. Китайская Фармакопея. – Пекин: Научное издательство, 2021. – 500 с. 46