AHMAD DONISH- QOMUSIY OLIM

Аннотация

Ahmad Donish, the great child of the Uzbek and Tajik people, was an encyclopedist, pedagogue, reformer, scientist, astrologer, writer, philosopher, thinker, poet, and statesman of the Bukhara Emirate. At the end of the 19th century and the beginning of the 20th century, under the influence of the work of Ahmad Donish, the awakening of the advanced part of the intelligentsia took place not only in the Emirate of Bukhara, but also in Central Asia. The first educational ideas in Bukhara started with Ahmed Donish. Key words: Ahmad Donish, Bukhara, Sadriddin Ainiy, B. G. Gafurov, "Navodir-ul- vaqae", Mullah Ikramcha. Bu qadim Vatanimizdan, ko’hna Buxoromizdan, ne-ne buyuk zotlar yetishib chiqmagan deysiz. Ularning umumbashariy g’oyalari, ilmiy merosi, oradan necha asrlar o’tsa hamki, ahamiyatini yo’qotmay kelmoqda. O’zidan munosib iz qoldirgan ana shunday ulug’ siymolardan biri ulug’ olim va davlat arbobi Ahmad Donishdir. 946 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Yurt tarixi, millat taqdiririga befarq bo’lmagan ma’rifat ahli uning nomini eshitgan, albatta. Biroq “Ahmad Kalla”, “Ahmadi Maxdum”, “Muhandis” nomlari bilan zamonasida shuhrat qozongan va ilmiy-adabiy tafakkurning yangilanishiga sezilarli ta’sir ko’rsatgan allomaning amirlik tuzumini isloh qilish, Rossiya va Yevropa mamlakatlaridan andoza olib, huquqiy demokratik davlat va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish, turli tabaqa vakillaridan iborat parlament (mashvarat) tuzish, barcha qonun, nizomlarni shu kengashda ishlab chiqib, hayotga tatbiq etish, maktab va madrasa fanlari, o’qitish usullarini tubdan yangilash xususidagi ilg’or qarashlaridan bexabar chiqamiz. U ana shunday hur fikrlari, qomusiy ilmi tufayli Rossiya imperatori Aleksandr IIning ham nazariga tushgan edi. Ahmad Donishning tarbiyaviy qarashlari havodan shakllanmagan. U o‘z davrining deyarli barcha fanlarini o‘rgangan va aslida qomusiy edi. Ammo uning tarbiyaviy qarashlarining shakllanishida tojik-fors adabiyotimiz namoyandalarining tarbiyaviy g‘oyalari kam rol o‘ynamagan. U, albatta, ularning bilim, insonparvarlik, boshqaruv va hokazolarning ahamiyati haqidagi qarashlari bilan tanish edi. Biroq, u Rossiyaga uch marta tashrif buyurib, bu buyuk mamlakatning shaharsozlik, ilm-fan, madaniyat, ma’muriy ishlar va boshqalardagi taraqqiyotini ko‘rganida, buyuk pedagogning tanqidiy pozitsiyalari yanada kuchaydi. Ulug‘ ma’rifatparvar har safar qaytganida ko‘rganlarini Buxorodagi holat bilan qiyoslagan. S.Ayniy ta’kidlaganidek, “Ahmad Donish doimo o‘z izdoshlari, shogirdlari va hamrohlari orasida edi. U o‘z taassurotlari va mulohazalari bilan o‘sha paytgacha “shunday bo‘lishi kerak, degan fikrdan bosh tortgan” Buxoro ziyolilarining mazkur qatlaminining uyg‘onishiga hissa qo‘shdi. Jadidlar nomi bilan mashhur bo‘lgan o‘sha ijtimoiy kuchlarni tarbiyalash va birlashtirishda Ahmad Donish asarlari katta rol o‘ynadi. U zamondoshlari orasida mashhur boʻlgan, oʻsha davrda ziyolilarning yetakchi qismi uchun maʼlumotnoma boʻlgan “Navodir-ul vaqoe” (“Eng nodir voqealar”) asari muallifi edi. S.Ayniyning yozishicha, XIX-XX-asrlar boʻsagʻasida Buxoroda yosh avlod aynan Ahmad Donish ijodi va gʻoyalari asosida tarbiyalangan. Uning amir hokimiyatining illatlari, amaldorlar, qozi va raislarning suiiste’mollari, madrasa, uning o‘qitish uslublari va unda o‘qitiladigan narsalar haqidagi tanqidlari haqidagi asarlari madrasa talabalarining ilg‘or qismi orasida "haqiqiy ma’naviy inqilob" yaratdi. “Uning kitobining bizga ta’siri shunchalik kuchli ediki, o‘sha davrdagi hayotga bo‘lgan qarashlarimiz, amir, vazir va mullalar bilan munosabatlarimiz deyarli butunlay o‘zgarib ketdi". Ahmad Donish g‘oyalari O‘rta Osiyo mintaqasi, xususan, o‘sha davr Buxoroning yetakchi arboblari dunyoqarashiga ta’sir ko‘rsatdi va XX-asr boshidagi jadidchilik harakatining g‘oyaviy arsenaliga kirib keldi. S.Ayniy A.Donishni “Buxoroning qorong‘u ufqidagi tong yulduzi” deb bejiz atamagan. 947 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Markaziy Osiyo bo‘yicha g‘arb olimi Edvard Olvortning fikricha, "Ahmad Donish mahalliy islohotchilarning nazariy asoschisi bo‘lgan”. S.Ayniy Ahmad Donishning mashhur “Navodir-ul-vaqoe” (“Nodir voqealar”) asari buxorolik yoshlarning ma’lum bir qismini rag‘batlantirish uchun muhimligini ta’kidlab, unda qiziqarli hikoyalar bilan bir qatorda Ahmad Donish “o‘zimiz har kuni kuzatadigan kundalik hayotning salbiy hodisalarini tasvirlaydi. Bu hodisalarning keskin tanqidi bizni o‘ziga tortdi”. Natijada, S.Ayniy ta’kidlaganidek, “bu kitob bizda juda katta taassurot qoldirdi, amir va uning vazirlari, mullalar va o‘sha davrning butun hayoti bizga butunlay yangicha ko‘rinishda namoyon bo‘ldi”. Shuning uchun ham S.Ayniy o‘zining va safdoshlarining Ahmad Donishning bu ajoyib asari bilan tanishishini “haqiqiy ma’naviy inqilob” deb bilgan. S.Ayniyning yozishicha, XIX asr oxirlarida Ahmad Donishning Buxorodagi suhbatdoshlaridan eng mashhurlari Sharif Maxdum Mo‘tasim, Iso Maxdum, Inoyat Maxdum, Yahyoxo‘ja, Qo