KATTA SPORT BILAN SHUG’ULLANISH VAQTIDA YUKLAMALARNING TUZILISHI, MAZMUNI VA YUKLAMALARNI NORMALASHTIRILISH

Аннотация

This article analyzes the structure, content and normalization of loads during training for high-level sports. The optimal formation of sports loads has a positive effect on the physical and psychological state of athletes and contributes to increased results. The study presents an analysis of scientific sources, empirical research methods and the results of experimental training. At the same time, the adaptation of loads to individual characteristics, their effect on the body and recovery processes are also considered in detail. Keywords: high-level sports, physical loads, training process, load normalization, sports results, sports methodology, individual approach, recovery. СТРУКТУРА, СОДЕРЖАНИЕ И НОРМИРОВАНИЕ НАГРУЗОК ПРИ ЗАНЯТИЯХ ВИДАМИ СПОРТА ВЫСОКОЙ ИНТЕНСИВНОСТИ 6 05 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Аннотация. В статье анализируются структура, содержание и нормирование нагрузок в процессе тренировки спортсменов. Оптимальное формирование спортивных нагрузок положительно влияет на физическое и психологическое состояние спортсменов, способствуя росту результатов. В исследовании представлен анализ научных источников, эмпирических методов исследования и результатов экспериментальных исследований. При этом подробно рассматриваются адаптация нагрузок к индивидуальным особенностям, их воздействие на организм и процессы восстановления. Ключевые слова: экстремальные виды спорта, физические нагрузки, тренировочный процесс, нормирование нагрузок, спортивные результаты, спортивная методика, индивидуальный подход, восстановление. Katta sport jismoniy va psixologik jihatdan yuqori yuklamalarni talab qiladigan faoliyat turidir. Ushbu jarayonda sportchilarning mashg'ulot rejimlarini to'g'ri tashkil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Yuklamalarni noto'g'ri taqsimlash charchoq, jarohatlar va motivatsiyaning pasayishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun sport yuklamalarining optimal tuzilishini shakllantirish va ularni normallashtirish bo'yicha ilmiy asoslangan yondashuvlar zarur. Shuningdek, yuklamalarning sportchilarning yoshiga, jismoniy tayyorgarlik darajasiga va sport turiga mos kelishi ham muhim ahamiyatga ega. Sport yuklamalarini rejalashtirishda tiklanish jarayonlari va dam olishning samaradorligi ham inobatga olinishi kerak. Sport yuklamalarining samaradorligi bo'yicha turli ilmiy manbalar tahlil qilindi. Olimlar tomonidan taklif etilgan yuklamalarni rejalashtirish usullari, individual yondashuvlar va yuklamalarni normallashtirish bo'yicha nazariy va amaliy tadqiqotlar ko'rib chiqildi. Ilmiy manbalarda yuklamalarning intensivligi, davomiyligi va takroriyligi sportchilarning natijalariga ta'siri haqida turli qarashlar mavjud. Ba'zi tadqiqotlar ortiqcha yuklamalar organizmga zarar yetkazishi mumkinligini ko'rsatgan bo'lsa, boshqalari esa yuqori yuklamalarga moslashish sportchilar uchun muhim ekanligini ta'kidlaydi. Xususan, zamonaviy sport tibbiyoti va biofizika sohasida olib borilgan tadqiqotlar yuklamalarni o'lchash va moslashtirishning yangi usullarini ishlab chiqishga yordam bermoqda. Tadqiqot davomida quyidagi metodlardan foydalanildi: 1.Nazariy tahlil - sport yuklamalari bo'yicha ilmiy adabiyotlar va tadqiqotlar ko'rib chiqildi. 2.Empirik tadqiqot - sportchilar bilan mashg'ulot jarayonida yuklamalarning ta'siri tahlil qilindi. 6 06 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 3.Tajribaviy metod - ma'lum muddat davomida sportchilarga turli yuklamalar berilib, natijalar baholandi. 4.Statistik tahlil - yig'ilgan ma'lumotlar asosida sportchilarning natijalaridagi o'zgarishlar hisoblandi. 5.Biologik monitoring - sportchilarning yurak urish tezligi, qon bosimi, mushaklarning faolligi va tiklanish jarayonlari kuzatildi. Katta sport bilan shug’ullanuvchi sportchilar uchun jismoniy yuklamalar ilmiy asoslangan metodlar bilan belgilanadi. Ular sportchilarning jismoniy, psixologik va funksional tayyorgarligini oshirishga qaratilgan. Bu jarayonda yuklamalarning optimal tarkibi, ularning hajmi va intensivligi, shuningdek, tiklanish jarayonlari muhim ahamiyat kasb etadi. Yuklamalarning tuzilishi Yuklamalar sport mashg’ulotlarining ajralmas qismi bo’lib, ularni quyidagi asosiy tarkibiy qismlarga ajratish mumkin: Hajm Yuklamaning hajmi mashg’ulot davomiyligi va mashqlar soni bilan belgilanadi: -Mashg’ulot vaqti - har bir mashg’ulotning davomiyligi (odatda 60-180 daqiqa) -Mashqlar soni - bir kunlik, haftalik va oylik rejaga muvofiq mashqlar miqdori -Takroriy bajariladigan harakatlar soni - har bir mashqni necha marta bajarish kerakligi Intensivlik Yuklamaning intensivligi sportchining maksimal imkoniyatlariga yaqin darajada bajaradigan mashqlari bilan aniqlanadi: -Yurak urish tezligi (HR) - yuqori intensiv mashg’ulotlarda 80-95% maksimal yurak urish tezligida ishlanadi -Mushak va energiya sarfi - mashq vaqtida organizm tomonidan sarflanadiga