IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARNI UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA O‘QITISHDA KONSEPTUAL TALABLAR

Аннотация

Bugungi kunda ta’lim tizimini inklyuziv tamoyillarga asoslangan holda rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Imkoniyati cheklangan bolalar uchun umumta’lim maktablarida sifatli va samarali ta’lim berish ularning ijtimoiy integratsiyasini ta’minlashning muhim shartlaridan biridir. Mazkur maqolada imkoniyati cheklangan bolalarni o’qitishda qo’llanadigan konseptual talablar, ta’lim jarayonini moslashtirishning asosiy tamoyillari va pedagogik yondashuvlar tahlil qilinadi. Kalit so’zlar: inklyuziv ta’lim, imkoniyati cheklangan bolalar, umumta’lim maktablari, maxsus pedagogika, moslashtirilgan ta’lim dasturlari, individual yondashuv, psixologik qo‘llab- quvvatlash, pedagogik innovatsiyalar, inklyuzivmuhit, ta’lim sifati. Jamiyatda har bir shaxs sifatli ta’lim olish huquqiga ega bo‘lib, imkoniyati cheklangan bolalar ham bundan mustasno emas. O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha qator islohotlar amalga oshirilmoqda, bu esa ta’lim tizimini har bir bola uchun teng imkoniyatlar yaratishga qaratilgan holda takomillashtirishni talab qiladi.Imkoniyati cheklangan bolalarni umumta’lim maktablarida o‘qitish nafaqat ularning bilim olishiga, balki jamiyatga to‘liq integratsiyalashuviga ham xizmat qiladi. Biroq, bunday ta’limni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun maxsus pedagogik yondashuvlar, moslashtirilgan ta’lim dasturlari, psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlash tizimi vamuayyan metodologik talablarga rioya qilishzarur. «Inklyuziv taʼlim nima?» degan savol boʼlishi tabiiy. Inklyuziv taʼlim-(ingliz tilidan olingan, inclision-oʼz ichiga olish, kiritish degan maʼnolarni bildiradi) bu davlat siyosati boʼlib, nogironligi yoki boshqasabablar tufayli maxsusyordamga tizimidir. U umumiy taʼlim tizimining muhim qismini tashkil qiladi va hamma uchun birdek taʼlimberuvchi oddiy maktablarda olib boriladi. Imkoniyati cheklangan bolalarni o‘qitishning asosiy konseptual tamoyillari. Imkoniyati cheklangan bolalar uchun ta’limni tashkil etishda quyidagi konseptual tamoyillar asosiy o‘rin tutadi: 1. Inklyuzivlik – barcha bolalar, jumladan, imkoniyati cheklangan bolalar ham umumiy ta’lim jarayonida to‘laqonli ishtirok etishlari uchun teng imkoniyatlar yaratish. 270 2. Differensial yondashuv – har bir bolaning individual ehtiyojlari va qobiliyatlarini inobatga olgan holda ta’lim metodikasini ishlab chiqish. 3. Moslashtirilgan dasturlar – imkoniyati cheklangan bolalar uchun maxsus moslashtirilgan o‘quv rejalarini yaratish va qo‘llash. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue2,Mart 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. 4. Pedagogik-psixologik qo‘llab-quvvatlash – o‘qituvchilar va psixologlar tomonidan bolalarga individual yondashuv asosida yordam ko‘rsatish. 5. Texnologik yondashuv – zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanib, imkoniyati cheklangan bolalarning ta’limjarayoniga moslashishinita’minlash. Maxsus ehtiyojli bolalarni umumtaʼlim sharoitida oʼqitish maktablararo qatnab yuruvchi oʼqituvchi, yaʼni, resurs oʼqituvchi faoliyatini talab etadi. Inklyuziv taʼlim amaliyotda maktablararo qatnab yuruvchi oʼqituvchi va oddiy sinf oʼqituvchisining hamjihatlikdagi harakatlari orqali amalga oshirilishi mumkin. Baʼzi sinflarda bolani maʼlum bir vaqtga sinfdan ajratib olish kerak boʼlishi mumkin. Hamma vaqt nima boʼlsada resurs oʼqituvchi sinf oʼqituvchisi bilan birgalikda faoliyat koʼrsatishi va bu maxsus taʼlim sohasida mutaxassislikka ega boʼlishi talab qilinadi.Maktablararo qatnab yuruvchi resurs nogiron bolalar uchun kerak boʼlgan qoʼllanmalar, jihozlar bilan taʼminlash, homiylar topish, ota-onalarni maktabga yordam berishga jalb qilish va imkoniyati cheklangan bolalar, sogʼlom bolalar hamda sinf oʼqituvchisi oʼrtasidagi mustahkam aloqani oʼrnatish, maxsus resurs qoʼllanmalarni taʼminlash orqali yordam berish, ota-onalar, bolalar, oddiy sinf oʼqituvchilari va maktab maʼmuriyatiga maslahatlar berish, shuningdek, maxsus taʼlimga muhtoj bolalar uchun faoliyatlar va ularga mos keluvchi taʼlim dasturlari haqida muhokamalar yuritish, xatto nogiron boʼlmagan bolalarning ota-onalariga ham maʼlumotlar yetkazib turadi. Inklyuziv taʼlimda kadrlar masalasi: maxsus ehtiyojli bolalarni umumtaʼlim tizimida oʼqitish oʼqituvchilardan ikki karra masʼuliyat bilan ishlashni talab etadi. Shuning uchun ham oliy pedagogik maʼlumotli va malaka oshirish kurslarini oʼtab inklyuziv taʼlim pedagogik kvalifikatsiyasini olgan oʼkituvchilargina inklyuziv sinf oʼqituvchisi etib tayinlanishi mumkin.Inklyuziv sinf oʼqituvchisi umumiy oʼrta taʼlim muassasa nizomida belgilangan vazifalar bilan bir qatorda: -tarbiyalanuvchilarning jismoniy va ruhiy rivojlanishini korreksiyalash va meʼyorga keltirish ishlarini olib boradi; -bolalarning faolligini, taʼlim samaradorligini metodlarni qoʼllaydi: oshiruvchi -diqqat-eʼtibor, xotirani, kuzatuvchanlik, sinchkovlik va boshka qo