ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR VA BOBURIYLAR SALTANATI MADANIYATI OʻRTA OSIYO, AFGʻONISTON VA HINDISTONDA(1483-1530) ASARI XORIJDA YARATILGAN MUHIM MANBA

Аннотация

Maqolada Stefan Fredrik Deylning “Sakkiz jannatlar bogʻi” asari va uning manbaviy asoslari, Zahiriddin Muhammad Bobur va Bobururiylar saltanati, Oʻrta Osiyo, Afgʻoniston vaHindiston madaniyati haqida maʼlumotlarberilgan. Kalit soʻzlar: Bobur, Temuriylar, Deyl, Afgʻoniston, Qobul, she’riyat, yurt, bog’, madaniyat, tarixiy. Muallifning kitob muqaddimasida takidlashicha koʻp yillar davomida ushbu loyihaga boʻlgan ishtiyoqini baham koʻrgan koʻplab doʻstlari boʻlgan,Ulardan eng dastlabkilari orasida Carole J. Dale ham bor, u markaziy Osiyo dashtlarida Boburning 500 yillik tugʻilgan kunini nishonlash uchun ziyofat tashkil qilgan. Alam va Parvin Payind esa koʻp suhbatlar va kechki ovqatlar davomida Uning Afgʻoniston madaniyati va oshxonasi haqidagi bilimlarini boyitishga yordam berishgan. Beth Russell esa, ehtimol juda koʻp hollarda, Boburning hayoti va Markaziy Osiyo, Afgʻoniston va Hindiston tarixining nozik jihatlari haqidagi munozaralarimga diqqat bilan quloq solgan. Oʻzbekistonga soʻnggi safari davomida koʻplab oʻzbek doʻstlari va hamkasblari uni juda mehribonlik bilan kutib olishdi va yordam berishdi. Ulardan Samarqand Davlat Universiteti professori Shermatov Akram, Oliy Majlis deputati va Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi professor Zokirjon Mashrabov, Andijon. Tashqi iqtisodiy aloqalar Vazirligi vakili Kozimjon Turdaliyev va Andijon Davlat Universiteti professori Sayfiddin Jalilovni aytib oʻtish mumkin. Andijon Rivojlanish Markazidan Ted Elder ham Andijonda qolgan vaqtida unga yordam berish uchun qoʻlidan kelgancha yordam bergan.Nihoyat, Oʻzbekiston Arxeologiya Instituti xodimi Anarbayev Abdulhamid qadimgi Ahsi shahri joylashgan joydagi qazishmalar haqida tushuntirish uchunvaqt ajratgan. Deyl ushbu loyihani ijtimoiy fanlar boʻyicha ilmiy kengashning saxovatli granti bilan boshlagak, bu esa menga Sovet Ittifoqi davridagi Oʻzbekistonga birinchi safarini amalga oshirish 139 imkonini berdi. Keyinchalik Vashingtondagi Vudro Vilson markazida bir yil davomida Bobur sheʼriyatini oʻrganish imkoniyatiga ham ega boʻlgan, bu yerda Ümit Ganguly va Tapan Raychaudhurining doʻstligi U uchun juda muhim edi. Princetondagi Ilgʻor Tadqiqotlar Instituti stipendiyasi esa Unga qoʻlyozmaning bir necha boblarining dastlabki qismlarini yozish uchun Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 6,issue2,Mart 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. vaqt va yordam berdi. Institutda boʻlib oʻtgan Temuriylar seminari ushbu tarjimai hol uchun baʼzi gʻoyalarni shakllantirishda ayniqsa qimmatli maydon boʻldi. Oʻzbekiston Davlat Universitetining Gumanitar fanlar kolleji bir necha marta ilmiy taʼtil va ushbu jilddagi rasmlarni nashr etishni qoʻllab-quvvatlovchi grant bilan Uni qoʻllab-quvvatlagan. Xaritalar Oʻzbekiston Davlat Universitetidan RonMclean tomonidan chizilgan. Deyl kitobning birinchi bobida Boburning shaxsiyati va hukmdorlik fe’l-atvori haqida so‘z yuritadi. Mirzo Bobur oddiy bosqinchi emas, balki intellektual shaxs bo‘lgan. Uning shaxsiy kundaliklari va "Boburnoma"dagi yozuvlari uning o‘z hayoti va atrof-muhitni sinchkovlik bilan kuzatganini ko‘rsatadi. Zahiriddin Muhammad Boburning hukmdor sifatidagi boshqaruv uslubini boshqa tarixiy shaxslar bilan solishtiradi. U o‘zini Temuriylarning merosxo‘ri deb bilgan, biroq uning hukmronligi Temuriylardan ko‘ra mo’g‘ullarga xos edi deydi muallif. Mirzo Bobur Temuriylar sulolasining vakili sifatida yetishgan, ammo siyosiy notinchliklar bu davrga kelib avj olgani, Temuriy davlatining kuchi pasayib borayotgani, Samarqand uchun olib borilgan urushlar, Shayboniylar bilan bo‘lgan to‘qnashuvlar Mirzo Boburning tug‘ilib o‘sgan yurtdan vozkechib ketishiga sabab bo‘ldi. Temuriylarning inqirozi va Bobur mirzoning o‘z taxtini mustahkamlashga bo‘lgan urinishlarini tahlil qiladi. Uning fikricha, Bobur mirzoning muvaffaqiyatsizliklari unga harbiy tajribavasiyosiy masalalarni chuqur anglash imkoninibergan. Zahiriddin Muhammad Bobur nafaqat hukmdor, madaniyatga qiziqqan shaxs hamda Shoir edi. Ufors adabiyoti, islomiysan’at vaMarkaziy Osiyo me’morchiligi bilan qiziqqan. Deyl, Bobur mirzoning quyidagi jihatlarinio‘rganadi: -She’riyat va adabiyotga muhabbati; -Tabiat va bog‘larhaqidagi fikrlari; -O‘z asarlaridamadaniyat vasan’atga bo‘lgan munosabati. Muallif Bobur mirzoning shaxsiy yozuvlariga asoslanib, uninghukmdor sifatidagi emas, balki ijodkor sifatidagi portretini chizadi. Bobur mirzo o‘zining siyosiy faoliyatida Qobulni muhim strategik markazga aylantirgan. Va katta bogʻ qurdirgan. U bu yerda o‘z hokimiyatini mustahkamlashga erishdi va Hindiston sari yurish qilish uchun tayyorgarlik ko‘rdi. U Qobulni nafaqat harbiy markaz, balki madaniy rivojlanish maydoniga aylantirgan. Zahiriddin Muhammad Boburning adabiy merosi uning hukmronligi kabi muhimdir. “Boburnoma” asari nafaqat tarixiy manba, balki biografik va adabiy jihatdan ham qimmatli asardir.