MURATBAY NÍZANOV POVESTLERINDE KÓRKEM KEŃISLIK HÁM ONÍŃ TÚRLERI

Аннотация

This article examines the artistic space in M. Nizanov's stories and their types. The connection between artistic space and the content of the stories is analyzed. Key words: Artistic space, Concrete space, Abstract space, Horizontal space, Vertical space. ХУДОЖЕСТВЕННОЕ ПРОСТРАНСТВО И ЕГО ВИДЫ В ПОВЕСТЯХ М.НИЗАНОВА Аннотация. В данной статье изучены художественное пространство в повестях М. Низанова и их разновидности. Проанализирована связь художественного пространства с содержанием повестей. Ключевое слово: Художественное пространство, Конкретное пространство, Абстрактное пространство, Горизонтальное пространство, Вертикальное пространство. Kórkem keńislik – avtordıń ideyasıń tolıq jetkeriw ushın saylanǵan, qaharmanlar háreket etetuǵın, shıǵarmadaǵı waqıyalar bolıp ótetuǵın real keńisliktiń sáwlesi. “Kórkem keńislik ádebiy-estetik kategoriya sıpatıńda shıǵarma waqıyaları bolıp ótken orındı bildiredi.Qaharmanlar usı mákanda háreketlenedi, yaǵnıy tuwıladı, jasaydı hám dúnyadan ótedi.” [7] 4 08 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Shıǵarmalarda kórkem keńisliktiń beriliw jaǵdayları, onıń túrleri hárqıylı boladı. Keńislik ushın konkretlik hám abstraktlıq qásiyet áhmiyetli máselelerden. Ádebiyattıń epika hám drama túrinde keńislik kóbinese konkret túrde súwretlense, lirika da abstrakt túrge kóshedi. “Konkret keńislik – sırtqı ortalıq kórinisin súwretlewde kórinedi. Bul keńislik tek ǵana shıǵarmadaǵı waqıya hám orınlardı bir birine baylanıstırıwshılıq xizmetti emes, súwretlenip atırǵan waqıyanıń mazmunına tásir etiwshi geografik ortalıq bolıwı hám shıǵarmada kórkem obrazǵa aylanıwı múmkin.” [7] “Eki qanxor” povestinde konkret keńislik retinde birinshi qanxordıń ángimesinde Miyirbektıń awılı, Nókis qalası bolsa, ekinshi bólimde Olegtıń tuwılıp ósken qalası menen Genjegúldiń awılı, Tashkent qalasıń kórsetiw múmkin. Bul keńislikler real ómirdegi keńisliklerdiń kórkem sáwlesi bolıp, shıǵarma qaharmanlarınıń tiykarǵı háreket etetuǵın orınları. “Aqıret uyqısı” povestinde konkret keńislik retinde eń dáslep Ótemurattıń tuwılıp ósken “Jamansha” awılı hám studentlik jıllarınan baslap ómiriniń aqırına shekem bolǵan keńisligi Nókis qalası kózge túsedi. Ótemurattıń awıldaǵı waqıtları onıń balalıq dáwiri menen súwretlenedi. Bul keńislik jazıwshıǵa oqıwshınıń kóz aldına Ótemurattıń balalıq dáwirin tolıq kóz aldına keltiriw, balalıq jıllarıńdaǵı qıyınshılıqlardı anıq súwretlep beriwge járdem etedi. Kishkene awıldan úlken qalaǵa kelgen Ótemurattıń ómirinde úlken mashaqatlar hám qıyınshılıqlar payda boladı. Nókis keńisligi bir tárepten metaforalıq qásiyetke iye bolıp, qaharmannıń kishi joldan úlken maqsetler jolıńa túskenligin kórsetiwshi kórkem keńislik. Ótemurattıń ómiriniń eń quramalı, eń qıyın waqıtları Nókis keńisliginde júz beredi. Shıǵarmada bunnan basqa da Ótemurattıń studentlik ámeliyatta bolatuǵın ornı- Kegeyli rayonı, ilimiy iskerlik waqıtlarıńdaǵı oqıǵan hám jumıs islegen ornı institut, ilim izertlew institutı, Tashkent qalası, Turkiya mámleketi hám Mekke qalaları shıǵarmadaǵı konkret keńisliklerge mısal bola aladı. Bulardıń bárshesi qaharmannıń basınan ótken waqıyalardı oqıwshıǵa isenimli etip súwretlewde kórkemlik xizmet atqarıp tur. “Jat jurttaǵı jeti kún” povestindegi konkret keńisliklerge keletuǵın bolsaq, shıǵarmanıń bas qaharmanı Beknazardıń awılıń hám shıǵarmanıń ayırım orınlarıńda sóz etilip ketetuǵın, biraq waqıyalar júz bermegen keńislikler bolǵan Nókis qalası, Voronej qalası, Amerika qurama shtatları htb anıq keńislikke mısal bola aladı. Ádebiyattıń úsh túriniń birewine tiyisli bolǵan kórkem shıǵarmalarda bunday konkret keńislikler menen bir qatarda abstrakt keńislikler de boladı. Bul qásiyet kóbinese lirika túrinde bayqaladı. 4 09 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ “Eki qanxor” shıǵarmasında abstrakt keńislikler lirikalıq túrdegi abstrakt keńislik sıyaqlı tús xronotopı járdeminde oqıwshıǵa sáwlelendiredi hám metaforik qásiyetke iye boladı. Shıǵarmadaǵı abstrakt keńislik bul Olegtıń túsinde súwretlenip atırǵan keńislik. Bul keńisliktiń wazıypası eki qaharmandı bir keńislikte jámlew, waqıyalar baylanısınıń úziliske túsiwiniń aldın alıw. Sonıń menen bir qatarda, bul abstrakt keńislik jazıwshıǵa aytajaq ideyasıń tolıq jetkeriwge, ádalatsızlıq, insan qásir-qımbatınıń joqlıǵın kórsetiwge, oqıwshıda gumanizm ideyasınıń oyanıwına járdem berip tur. Bul keńislikte Oleg hám Miyirbekten basqa húkimdar, onıń járdemshileri hám milicionerler, xalıq hám bayanlawshı qaharman obrazı háreketlenedi. Bul keńisliktiń qayerde ekenligi, qaysı dáwir ekenligi belgisiz. Biraq keńislik bayanlawshı tárepinen oqıwshınıń kóz aldına súwretlenip beriledi. Mısalı: “Qanxorlardı tiyegen mashina dar maydanınan irkilmey ótip ketti. Bul jerde Nawrız bayramlarında qurılǵan átkónshektey etip dar qurılǵan edi. Biraq, onıń át- kónshekten ayırması eki baqann