TA’LIMDA KIBERXAVFSIZLIK O‘RGATISH ZARURATI

Аннотация

Ushbu maqolada kiberxavfsizlikning zamonaviy ta’lim jarayonidagi roli, uni maktablar va oliy ta’lim bosqichlarida o‘qitishning dolzarbligi hamda kiberxavfsizlikni o‘rgatish orqali erishiladigan afzalliklar keng tahlil qilingan. Maqolada yoshlar o‘rtasida raqamli savodxonlikni oshirish, tarmoqlar va platformalardan foydalanish xavfsizligini ta’minlash, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va kiberjinoyatlar xavfini kamaytirish bo‘yicha metodik tavsiyalar berilgan. Shu bilan birga, ota-onalar, o‘qituvchilar va jamiyatdagi xabardorlik darajasini yuksaltirish, buning uchun infratuzilma, malakali kadrlar va jamoaviy hamkorlik zarurligi ta’kidlangan. Maqola xulosasida esa kiberxavfsizlikni o‘qitishning istiqbollari va unga bo‘lgan ehtiyoj jamiyat xavfsizligi nuqtayi nazaridan alohida urg‘ulanadi. Kalit so‘zlar: kiberxavfsizlik, raqamli savodxonlik, ta’lim jarayoni, onlayn platforma, kiberjinoyatlar, raqamli madaniyat, phishing, huquqiy masalalar, kriptografiya, texnik baza. Kirish. Kiberxavfsizlik – bugungi global axborot jamiyatining eng muhim sohalaridan biri hisoblanib, har bir internet foydalanuvchisi uchun himoya unsuri sifatida namoyon bo‘ladi. Yosh avlodning turli onlayn platformalardan keng foydalanishi natijasida ularning ijtimoiy tarmoqlar, mobil ilovalar va o‘yinlar orqali turli tahdidlar bilan to‘qnashish xavfi ortadi. Shuningdek, masofaviy ta’lim, onlayn to‘lovlar, elektron hujjat almashinuvining kengayishi axborot xavfsizligi muammolarini yanada dolzarb qilishga xizmat qilmoqda. Ta’lim tizimi esa mazkur jarayonda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Avvalo, boshlang‘ich sinflardan boshlab o‘quvchilarga raqamli savodxonlik unsurlarini singdirish, kiberjinoyat turlari va ularga qarshi kurashish usullari, internetdagi xavfsizlik qoidalarini tushuntirish zarur. Oliy ta’lim bosqichida esa tarmoq xavfsizligi, dasturiy himoya, kriptografiya va huquqiy normalar bo‘yicha chuqur bilim berilishi maqsadga muvofiqdir. Ta’lim jarayonida kiberxavfsizlikni joriy etish nafaqat yosh avlodni texnik tahdidlardan himoya qiladi, balki ularning global axborot maydonida samarali ishtirok etishiga, ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishiga ham hissa qo‘shadi. Kiberxavfsizlik – zamonaviy texnologiyalarning shiddat bilan rivojlanib borishi tufayli bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etayotgan soha hisoblanadi. Turli davlatlar, xususan, iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotga intilayotgan jamiyatlar kiberxavfsizlik orqali o‘zining huquqiy, axboriy, iqtisodiy xavfsizligini ta’minlashga majbur. Biroq, axborot texnologiyalari sohasidagi jadal yuksalish yosh avlod hayotiga tobora ko‘proq kirib borar ekan, kiberxavfsizlik masalasi nafaqat maxsus IT-mutaxassislariga, balki barcha turdagi ta’lim bosqichlarida o‘qiydigan o‘quvchilar va talabalar uchun ham muhim mavzuga aylanib bormoqda. Shu sababli, “ta’limda kiberxavfsizlik o‘rgatish zarurati” mavzusi zamon talabi sifatida kun tartibida turibdi. Quyida ushbu masalani batafsil ko‘rib chiqamiz. Kiberxavfsizlik keng ma’noda kompyuter tarmoqlari, dasturiy ta’minot, serverlar, axborot saqlash infratuzilmasi va foydalanuvchilarning raqamli hujumlardan, zararli dasturlardan, ma’lumotlar o‘g‘rincha olingan hollardan himoyalanishi degan ma’noni 120 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo anglatadi. Zamonaviy davrda nafaqat katta korporatsiyalar yoki davlat idoralari, balki har bir yakka shaxs ham kiberhujumlarga duch kelishi mumkin. Bunda nafaqat moddiy zarar, balki shaxsiy ma’lumotlar, huquq, mavqe, hatto salomatlikka ziyon yetishi kabi ko‘plab xatarlar yuzaga chiqadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari rivojlanishi bilan har bir kunda millionlab foydalanuvchi turli onlayn platformalardan, ijtimoiy tarmoqlardan, elektron pochta xizmati va mobil ilovalardan foydalanadi. Shu sababli, kiberxavfsizlik faqatgina mutaxassis yoki IT sohasidagi odamlarga tegishli masala emas. Har bir internet foydalanuvchisi o‘z ma’lumotlarini qanday himoya qilishni, kimga qachon nimani oshkor etish yoki qaysi saytdan nimalarni yuklab olish xavfsiz, qaysi platformalarda xatar yuqori ekanini bilishi kerak. Demak, bu yondashuvda, yoshlardan boshlab, barcha ta’lim bosqichlarida kiberxavfsizlik saboqlariga e’tibor qaratish istiqbolli. XXI asrda raqamli savodxonlik qandaydir qo‘shimcha mahorat emas, balki oddiy o‘qish, yozish bilan bir qatorda muhim sanaladigan hayotiy zaruratga aylanmoqda. Kiberxavfsizlik ham raqamli savodxonlikning ajralmas tarkibiy qismidir. Agar foydalanuvchi raqamli vositalardan to‘g‘ri foydalanishni, xavfsiz parol yaratish yoki phishing (fişing) e- xabarlarni ajrata bilish kabi oson ko‘ringan, aslida juda muhim bo‘lgan usullarni bilmasa, uning raqamli faoliyati ortida doim xavf poylab turaveradi. Shu bois kiberxavfsizlik bo‘yicha dastlabki bilimlar maktab davridan boshlab singdirilishi lozim. Bugun o‘quvchi va talabalar o‘zlarining kundalik faoliyatini internet, ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarsiz tasavvur eta olishmaydi. Yoshlar keng quloch yozgan turli platformalarda (Telegram, Instagram, T