ЎЗБЕКИСТОННИНГ ЎРТА МИНТАҚАСИДА ЕТИШТИРИЛГАН ОЛМА МЕВАЛАРИНИ САҚЛАШДА 1-МЕТИЛЦИКЛОПРОПЕН ПРЕПАРАТИНИ ҚЎЛЛАШ

Аннотация

Ушбу мақолада сақлашга мос бўлган олма навларинининг агробиологик хусусиятларини ўрганиш бўйича тадқиқотлар натижалари баён этилган. Бунда, тажрибалар учун танлаб олинган олма навларининг асосий кўрсаткичлари таҳлил қилинган. Тадқиот натижасида илмий асосланган хулосалар ҳосил қилинган. Калит сўзлар. Олма, 1-МСП, препарат, эритма, ҳосилдорлик, сифат, навлар, органолептик кўрсаткичлар. Кириш. Жаҳон миқёсида олма етиштиришнинг юқори кўрсаткичлари, ушбу маҳсулотнинг аҳоли учун аҳамиятини ва унинг экспорт учун муҳимлигини кўрсатади. Хитой, АҚШ, Польша, Туркия ва Ҳиндистон каби мамлакатлар олма етиштиришда етакчи бўлиб, уларнинг ишлаб чиқариш ҳажмлари дунё бозорида улкан ўринни ташкил этади. Ўзбекистон эса 11-ўринда бўлиб, ҳар йили 1,12 миллион тонна олма етиштириб, бу соҳада муҳим ўрин тутади.1. Олма меваси мавсумий бўлгани сабабли, унинг етилиши майдан ноябргача давом этади. Шунингдек, йил давомида аҳоли эҳтиёжини қондириш учун унинг сифатини сақлаш муҳим аҳамиятга эга. Олмани сифатли сақлаш учун технологик жараёнлар, жумладан, меваларнинг турли сақлаш шартларига мослаштирилиши, хусусан, салқин ва қулай муҳитда сақланиши лозим. Бу соҳадаги муаммоларни ечиш ва сақлаш технологияларини такомиллаштириш долзарб вазифалардан бири бўлиб, мамлакатимизда олма етиштиришнинг самарадорлигини оширишга хизмат қилади. Ўзбекистон иқлим шароитига мос янги олма навларини интродукция қилиш ва уларни анъанавий усулда сақлаш бўйича тадқиқотлар олиб борилган бўлса-да, сақлашдаги табиий камайиш даражасини пасайтириш ва сақлаш усулларининг тайёр маҳсулот сифатига таъсирини тадқиқ қилишда илмий изланишлар етарли эмас. "Ўзбекистон–2030" стратегиясининг 54-бандида кўрсатилган агрологистика марказларининг ривожланиши ва экспорт салоҳиятини ошириш мақсадида, олма меваларининг сифатини сақлаш ва табиий камайишини қисқартириш бўйича янги технологияларни ишлаб чиқиш долзарб аҳамиятга эга. Бу вазифаларнинг муваффақиятли ижроси олма маҳсулотининг сақланишини яхшилаш ва унинг экспорт салоҳиятини оширишга хизмат қилади. 1-Метилциклопропеннинг таъсири ва сақлаш шароитлари органолептик баҳоларнинг пастлашишига олиб келган. Бу натижалар меваларнинг сақланишдаги шароитлар ва ишлов бериш жараёнининг органолептик сифатига катта таъсир 1 https://www.atlasbig.com/ru/ 119 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si кўрсатишини кўрсатади. Бунинг учун 1-Метилциклопропеннинг дозасини тўғри танлаш ва саклаш шартларини яхшилаш муҳим аҳамиятга эга. 1-Метилциклопропеннинг ишлатилиши олма меваларининг сақланиш самарадорлигини ошириш ва органолептик сифатига ижобий таъсир кўрсатган. Барча навлар сақланиш жараёнида 1-Метилциклопропеннинг таъсири билан ўзгаришларга учраган, аммо баъзи навлар сақланишдан сўнг сифатини юқори сақлашга муваффақ бўлган. Бу ҳолат, ҳар бир навнинг индивидуал хусусиятлари ва сақлаш шартларига боғлиқ. 1 –жадвал. Олма меваларини ҳар хил ишлов берилиб, 180 кун давомида бошқариладиган газли муҳитда сақлашдан кейинги ҳолатдаги органолептик баҳоси (2022-2024 йй.) оддий янги- 90 г 100 г 110 г 120 г Навлар номи усулда лигида 1-МСП 1-МСП 1-МСП 1-МСП (назорат) Стар Кримсон 96,4 92,6 86,1 87,0 88,9 84,3 Голден Делишес 97,2 97,2 90,4 91,4 93,3 88,5 Ренет Симиренко 91,6 91,6 85,2 86,1 87,9 83,4 Скарлет 91,5 91,5 85,1 86,0 87,8 83,3 (Стейморед) Гренни Смит 93,1 95,7 89,0 90,0 91,9 87,1 Гала 90,8 90,8 84,4 85,4 87,2 82,6 Пинк Леди 98,0 98,0 91,1 92,1 94,1 89,2 Фуджи 95,5 94,3 87,7 88,6 90,5 85,8 Молдованка 93,7 92,9 86,4 87,3 89,2 84,5 Жеромин 94,1 93,5 87,0 87,9 89,8 85,1 Жадвалга асосланиб, олма меваларини 180 кун давомида газли муҳитда сақлашдан сўнг ҳар хил ишлов берилишига қарай органолептик баҳоларни таҳлил қиламиз. Бу жараёнда 1-МСП (1-метилциклопропен)нинг турли миқдорлари таъсирини кўрсатиш мумкин. Стар Кримсон навида органолептик баҳо сақланишдан сўнг назарий усулда 92,6% гача сақланган. 1-МСП миқдори ортиши билан баҳолар камайган, аммо 110 г миқдорида энг яхши натижа (88,9%) кузатилган. 120 г 1-МСП миқдори билан баҳо янада камайиб, 84,3% га тушган. Бу натижалар, юқори миқдордаги 1-МСПнинг сақлаш жараёнига таъсири бўйича янги маълумотларни тақдим этган ва 1-МСПнинг оптимал дозасини топишда катта аҳамиятга эга эканлигини кўрсатган. Шунингдек, бу мавжуд сақлаш усулининг юқори миқдордаги 1-МСП билан энг яхши натижани беришини таъминламаслигини англатган. Голден Делишес навида органолептик баҳо сақланишдан сўнг 97,2% бўлиб, бу олма савдога мос ва яхши сақланадиган нав эканлигини кўрсатган. 1-МСП миқдори ортиши билан баҳолар яхшиланган, 110 г 1-МСП билан 93,3% га еган. Аммо, 120 г миқдорида камайиш сезилган ва 88,5% га тушган. Бу натижа, юқори миқдордаги 1-МСП ёки сақлаш шартларининг муайян таъсирига боғлиқ бўлган ва Голден Делишес 120 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si навининг сақланиш шартларига қараб органолептик кўрсаткичларда фарқлар кузатилганини кўрсатган. Ренет Симиренко навида органолептик баҳолар саклангандан сўнг 91,6% бўлиб, оддий сақлаш усулида бу натижа сақла