АБДУЛҲАМИД СУЛАЙМОН ЎҒЛИ ЧЎЛПОН ИЖОДИДА ЎЗБЕК ХАЛҚИНИНГ ҲАЁТИ ВА ОРЗУЛАРИ

Аннотация

Ушбу Мақолада Абдулҳамид Сулаймон ўғли Чўлпоннинг ижодий мероси ва унинг ўзбек адабиёти ва маданиятининг ривожидаги ўрни таҳлил қилинади. Унинг асарларида инсоният, эркинлик, адолат, миллий ўзликни англаш, гендер тенглиги масалалари таҳлили ҳамда таржимонлик фаолияти ва ўзбек адабиётининг ривожидаги роли ёритилган. Таянч тушунчалар: Гендер тенглиги, аёлларнинг эркинлиги, "Кеча ва кундуз" романи, ижтимоий муаммолар, миллий ўзлик, таржимонлик фаолияти, совет даври қатағони. Абдулҳамид Сулаймон ўғли Чўлпон (1897-1938) — ўзбек адабиётининг йирик намояндаси, шоир, драматург, таржимон ва жамоат арбоби.. Чўлпоннинг ижоди ўзбек адабиётининг ривожида муҳим ўрин тутади ва унинг асарлари замонавий ўзбек маданиятининг шаклланишига катта ҳисса қўшган. Чўлпон 1897-йил Тошкентда туғилган. Унинг болалиги ва ёшлик йиллари Туркистоннинг ижтимоий ва маданий ҳаёти билан чамбарчас боғлиқ бўлган. У дастлаб анъанавий мактабда, кейин эса янги усулдаги мактабларда таҳсил олган. Чўлпон ёшлигиданоқ бадиий асарлар ёзиб, ўзининг қобилияти билан омма кўнглидан жой олган ва ўзбек адабиётининг етакчи намояндаларидан бирига айланган. Унинг шеърлари, ҳикоялари ва романлари ўзбек халқининг ҳаёти, орзу-умидлари ва муаммоларини акс эттирган. Чўлпоннинг асарларида инсоният, эркинлик, адолат ва миллий ўзликни англаш каби мавзулар ўз ифодасини топган. Унинг Шеърий асарлари “Ўзбек ёш шоирлари”, “Уйғониш” (1922), “Булоқлар” (1923), “Тонг сирлари” (1926) ва “Соз” (1935) тўпламларида, шунингдек, турли газета ва журналларда эълон қилинган. 20-йилларда ёзган “Ойдин кечаларда”, “Қор қўйнида лола”, “Новвой қиз” сингари ҳикоялари ўзбек адабиётидаги лирик насрнинг дастлабки мумтоз намуналаридир. “Кеча ва кундуз” (1936) романи ҳамда “Ёрқиной”, “Халил фаранг”, “Ўлдирувчи” (1921), “Севги ва салтанат”, “Чўпон севгиси” (1922) каби песалари ҳам бор (бу асарларнинг аксарияти бизгача етиб келмаган) . Чўлпонн таржимонлик фаолиятида ғам ўзбек адабиётининг 40 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ривожланишига салмқли ҳисса қўшган бўлиб, Чўлпоннинг таржимонлик фаолиятини ўрганган Т.Раҳимов бу даврни иккига бўлади: 1. Шаклланиш даври (1919-1929). 2. Навқиронлик даври (1930-1938) . Чўлпон томонидан таржима қилинган У. Шекспирнинг “Ҳамлет” трагедияси ўзбек таржима санъатининг шоҳ намунаси ҳисобланиши ҳам юқоридаги фикрларнинг яққол исботидир. Абдулҳамид Сулаймон ўғли Чўлпон ўзбек адабиётининг энг муҳим намояндаларидан бири бўлиб, унинг ижоди ўзбек халқининг ҳаёти, орзу- умидлари ва миллий ўзлигини чуқур акс эттиради. XX аср бошидаги мураккаб ижтимоий-сиёсий шароитларда яшаган Чўлпон ўз асарларида халқнинг маънавий олами, кундалик турмуши ва истиқлолга интилишларини кўзга яқин тасвирлар орқали ёритиб берган. Унинг шеърият ва насрий асарларида ўзбек халқининг азалий қадриятлари, табиатга муҳаббати ва эркинликка бўлган интилишлари мужассамлашган. Ушбу мақолада Чўлпон ижодида ўзбек халқининг ҳаёти ва орзулари қандай талқин қилинганини кўриб чиқамиз. Чўлпон ўз асарларида ўзбек халқининг кундалик турмушини, меҳнаткаш одамларнинг оддий, лекин чуқур маънога эга бўлган ҳаётини тасвирлашга алоҳида эътибор берган. Унинг "Кезар қиз" ёки "Боғбон" каби шеърларида оддий деҳқон, боғбон ва ишчиларнинг ҳаёти гўзал ва таъсирчан тилда ифодаланади. Чўлпон учун ўзбек халқининг ҳаёти фақат қашшоқлик ёки оғир кунлар билан чекланмайди, балки у халқнинг табиат билан уйғунлиги, меҳнатга муҳаббати ва оилавий қадриятларини ҳам улуғлайди. Масалан, "Баҳор" шеърида у табиат уйғониши билан бирга халқнинг янги умидлар билан яшашга интилишини поэтик тасвирлайди: "Баҳор келди, юрак титрар, Ўзбек ёри қўшиқ айлар." Чўлпоннинг "Кеч" романида эса ўзбек халқининг мураккаб ижтимоий ҳаёти, ўзга миллатлар билан муносабатлари ва ўз ўрнини топишга уринишлари реал тасвирланади. Роман қаҳрамонлари орқали муаллиф халқнинг ўз тақдирини ўзи белгилашга бўлган интилишларини кўрсатади. Бу асарда ўзбек жамиятининг ўша даврдаги муаммолари – нодонлик, бостириқ ва эски одатларга қарамлик – очиқ-ойдин кўзга ташланади. Шу билан бирга, Чўлпон бу муаммоларни танқид қилиш билан бирга, халқнинг янгиланиш ва тараққиётга интилишини ҳам таъкидлайди. Чўлпон ижодида ўзбек халқининг орзулари асосан эркинлик, тенглик ва маърифат тимсолида мужассамлашади. У ўз давридаги ўзбек 41 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference жамиятининг истибдод ва таъқиблар остида яшаётганини кўрган ва буни ўз асарларида очиқ ифода этган. "Ёдимда" шеърида у халқнинг ўтмишдаги озодлик кунларини эслаб, келажакда яна шундай даврга эришиш орзусини баён қилади: "Ёдимда ўша кунлар, озод эдик, Орзу қилсам, яна шундай бўлсин эдик." Чўлпон учун халқнинг энг катта орзуси маънавий ва сиёсий озодлик билан бирга маърифатли жамият қуриш эди. Унинг "Уйғониш" каби шеърларида ўзбек халқининг уйғониши, ўз кучига ишониши ва замонавий дунё билан ҳамнафас бўлишига умид бағишланади. Бу орзулар фақат абстракт тушунча сифатида қолмайди, балки уларни амалга ошириш учун амалий йўллар – таълим, адабиёт ва сан