TIL VA NUTQ HODISALARINING O‘RGANILISHI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDAGI TADQIQI

Аннотация

Язык и речь-взаимосвязанные явления. Язык является материальным материалом для речи, на основе этого материала формируется речь. Все в языке будет общим для языкового сообщества. Язык содержит духовный и материальный материал, образный духовный материал в памяти людей слова, словоформы, морфемы, звуки, используемые в процессе создания речи, являются материальным материалом. В то время как язык-это психическое явление, его сохранение в сознании, материальная феноменальность определяется средствами языка в нем. Ключевые слова: язык, речь, узбекский язык, мышление, система, деятельность, язык, общество. Annotation Language and speech are interrelated phenomena. Language is the material material for speech, and speech is formed on the basis of this material. Everything in the language will be shared by the language community. Language contains spiritual and material material, figurative spiritual material in people's memory, words, word forms, morphemes, sounds used in the process of creating speech are material material. While language is a mental phenomenon, its preservation in consciousness, material phenomenality is determined by the means of language in it. Keywords: language, speech, Uzbek language, thinking, system, activity, language, society. 35 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Til va nutq masalasi nafaqat sistem tilshunoslikning, umuman, jahon tilshunosligi fanining hamma davrlaridagi, ham diaxron, ham sinxron bosqichlaridagi eng jiddiy nazariy muammosi bo‘lgan va bundan keyin ham shunday bo‘lib qoladi. Chunki, tilshunoslikning ushbu o‘ta murakkab va o‘ta dolzarb muammosisiz nafaqat nazariy-umumiy tilshunoslikning, balki xususiy- amaliy tilshunoslikning ham qator eng muhim, asosiy masalalarini to‘liq, mukammal va obyektiv hal qilib bo‘lmaydi. Shunga ko‘ra til va nutq, dialektikasi jahon tilshunosligi fanining doimiy muammolaridan biri sifatida qolaveradi. F. De Sossyur tomonidan xalqning aloqa qilish, fikr ifodalash vositasining til va nutq deb berilishi, bularning bir-biridan farqlanishi olimlar o‘rtasida fikrlar qarama-qarshiligini tug‘dirdi. Bir kator olimlar til va nutq o‘zaro farqlanmaydi, aslida farqlanmaydigan bitta obyekt mavjuddir, til va nutq bir narsa, desa, boshqa bir qator olimlar til va nutqni farqlash albatta, kerak bular farqlanadi, degan fikrlarni bildirishgan. Xullas, hozirda til va nutqni, til va nutq, hodisalarini, birliklarini farqlash umumtilshunoslikda, shuningdek, o‘zbek tilshunosligida ham mustahkam o‘rin egalladi. Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili (Literature review). Til va nutq, dialektikasida til o‘ziga xos murakkab tuzilishga (strukturaga) ega bo‘lgan bir butun sistema sifatida faoliyat ko‘rsatadi. Demak, F.de Sossyur mutlaqo to‘g‘ri ta‘kidlaganidek, til sistemadir. Til sistemasining bir-biri bilan uzviy bog‘langan tovush tomoni, lug‘at tarkibi, grammatik ko‘rilishi mavjud bo‘lib, ular birgalikda bir butunlikni, sistemani tashkil etadi. Tilning sistem xarakteri aslida qayd etilgan satrlar, qatlamlar (yaruslar) bilan belgilanadi, asoslanadi. Ayni vaqtda ushbu satrlarning har biri o‘ziga xos sistema-ichki sistema bo‘lib, til sistemasining tarkibiga kiradi. Demak, til sistemalar sistemasi-supersistema, makrosistema sifatida jamiyatga xizmat qiladi, ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘ladi, ijtimoiy - amaliy vazifa bajaradi. Alisher Navoiy til va nutqni o‘zaro biri ikkinchisiz bo‘lolmaydigan hodisalar sifatida talqin qiladi.[1] Til nutq uchun ashyodir, imkoniyatdir, nutq esa voqelikdir, ya’ni nutq til materiali asosida tashkil topishini uqtiradi. Buni quyida isbotini ko‘rish mumkin. Til – shuncha sharafi bilan nutqning qurolidir. Agar nutq nomaqul bo‘lib chiqsa tilning ofatidir. Yugnakiy ham bu masalada juda o‘rinli fikrlarni qoldirgan. U ham tildan maqsadli foydalanish haqida fikr bildirib, tildagi bor so‘zni o‘ylab-o‘ylamay tilga chiqarish zarar ekanligini uqtirib buni quyidagicha izohlaydi. “Tiling bakta tutg‘il , tishing sinmasun, Qoli chiqsa bakta tishingni siyur. 36 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Sonip so‘zlagan er so‘zi so‘z sog‘i, O‘kush yangshagan tiley olmas yog‘i”[2:27]. Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology). Alisher Navoiy imkoniyat tarzidagi so‘z (til birligi) so‘zlovchi tomonidan turli xil jilvalantirilishi (nutq birligi sifatida reallashtirilishi) mumkinligini aytadi. Uning tushunishicha, til ijtimoiy hodisadir. Til insonni hayvondan ajratib turadigan “gavhari sharif”dir. U ma’noni birlamchi, shaklni ikkilamchi deb hisoblaydi, ma’noga “so‘zning joni” deb baho beradi. Til va nutq masalasi o‘zbek tilshunosligida Sh.Rahmatullayev, A.Hojiyev, A.Nurmonov, H.Ne’matov, O.Bozorov[3] kabi olimlarning ishlarida keng va atroflicha tahlil qilingan. A.Nurmonov lingvistik belgi tahliliga bag‘ishlangan ishida til va nutq birliklari masalasi haqida ham fikr yuritib, tilshunoslikdagi nazariy qarashlarni umumlashtiradi hamda til belgisi va til birliklari o‘rtasidagi farqli jihatlarni