IJTIMOIY HIMOYA VA UNING IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDAGI AHAMIYATI

Аннотация

Ijtimoiy himoya tizimi jamiyatdagi ijtimoiy tenglikni ta’minlash va iqtisodiy barqarorlikni oshirishning muhim vositalaridan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada ijtimoiy himoyaning ahamiyati, uning iqtisodiy o‘sishga ta’siri hamda xalqaro va milliy darajadagi amaliy tajribalar tahlil qilinadi. Maqolada ijtimoiy himoyaning asosiy turlari, ularning aholi farovonligi va iqtisodiy faollikka ta’siri statistik ma’lumotlar asosida ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Ijtimoiy himoya, iqtisodiy rivojlanish, ijtimoiy tenglik, bandlik, davlat siyosati, farovonlik, pensiya tizimi, yordam dasturlari. Ijtimoiy himoya tizimi zamonaviy davlatlarning ajralmas qismi bo‘lib, u fuqarolarni ijtimoiy va iqtisodiy qiyinchiliklardan himoya qilishga xizmat qiladi. Ijtimoiy himoya tizimi asosan uch yo‘nalishda amalga oshiriladi: pensiya ta’minoti, ijtimoiy nafaqalar va bandlik dasturlari. Bunday tizimlar ijtimoiy adolatni ta’minlash bilan birga, iqtisodiy rivojlanishga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ijtimoiy himoyaning asosiy shakllari: 1. Pensiya tizimi – aholining mehnat faoliyatidan keyingi hayot sifatini ta’minlaydi va iste’mol talabini oshirish orqali iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi. 2. Ijtimoiy yordam dasturlari – kam ta’minlangan qatlamlarga moddiy yordam ko‘rsatish orqali ularning asosiy ehtiyojlarini qondirish va iste’mol bozorini qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. 3. Bandlik dasturlari – ishsizlik darajasini kamaytirish va iqtisodiy faollikni oshirish orqali davlat iqtisodiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Iqtisodiy rivojlanishda ijtimoiy himoyaning o‘rni: • Ishsizlikni kamaytirish – ijtimoiy dasturlar orqali ishsizlarga moddiy yordam berish, ularni qayta tayyorlash va bandligini oshirish orqali iqtisodiy faollik kuchaytiriladi. • Aholining iste’mol qobiliyatini oshirish – pensiyalar va nafaqalar aholining xarid qobiliyatini oshirib, ichki bozordagi talabni qo‘llab-quvvatlaydi. 202 NEW RENAISSANCE 2025 MARCH INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 3 • Ishchi kuchining salomatligi va samaradorligi – sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlarga investitsiya qilish orqali ishchi kuchining unumdorligi ortadi. O‘zbekistonda ijtimoiy siyosat va uning natijalari: O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish va aholi farovonligini oshirish maqsadida bir qator islohotlarni amalga oshirmoqda. Jumladan: • 2022-yilda “Temir daftar”, “Ayollar daftari” va “Yoshlar daftari” tizimlari orqali 2 milliondan ortiq fuqaroga ijtimoiy yordam ko‘rsatildi. • 2023-yilda ijtimoiy nafaqalar va yordam pullarini moliyalashtirish uchun davlat budjetidan 30 trillion so‘mdan ortiq mablag‘ ajratildi. • Pensiya ta’minoti doirasida minimal pensiya miqdori muntazam oshirib borilmoqda va 2024-yil uchun o‘rtacha pensiya miqdori 1,5 million so‘mga yetdi. • Aholini uy-joy bilan ta’minlash maqsadida 2023-yilda 20 mingdan ortiq arzon uy-joylar qurilib, ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalarga imtiyozli ipoteka kreditlari ajratildi. • Yangi ish o‘rinlari yaratish doirasida 2023-yilda 500 mingdan ortiq kishi bandlik dasturlari asosida ishga joylashtirildi. Jahon Banki ma’lumotlariga ko‘ra, rivojlangan mamlakatlarda YAIMning 15-25% ijtimoiy himoya dasturlariga yo‘naltiriladi, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa bu ko‘rsatkich 5-10% atrofida. O‘zbekistonda 2023-yilda ijtimoiy himoya uchun ajratilgan mablag‘ 2022-yilga nisbatan 17% ga oshgan va YAIMning 12,3% ini tashkil qilgan. Ijtimoiy himoya nafaqat ijtimoiy adolatni ta’minlash, balki iqtisodiy o‘sishni qo‘llab- quvvatlash vositasi sifatida ham katta ahamiyatga ega. Uning samarali tashkil etilishi aholining turmush darajasini yaxshilash, bandlikni oshirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasi hukumatining ijtimoiy himoya sohasidagi sa’y-harakatlari ijtimoiy adolat va iqtisodiy barqarorlikni oshirishga qaratilgan bo‘lib, kelgusi yillarda ham bu boradagi islohotlar davom ettirilishi kutilmoqda. Shu sababli, davlat tomonidan ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish strategik ahamiyatga ega vazifa hisoblanadi.