SANOAT KORXONALARINING SAMARADORLIK KO’RSATKICHINI OSHIRISH MAQSADIDA ELEKTR YUKLAMALARI KARTOGRAMMASINI QURISH VA BPP NING O‘RNATILISH JOYINI ANIQLASH

Аннотация

In this paper, a mapping of electrical loads has been constructed and the location of the main step-down substation has been identified in order to reduce energy losses and improve efficiency of theplant’s in terms ofneeded electricity. BPP joylanish o’rnini tanlash uchun korxona bosh planiga yuklamalar kartogrammasi chiziladi. Kartogramma deganda har bir sex, ob’ektlar maydonlarida chizilgan doiralar tushuniladi. Ularning markazlari qilib ob’ektlar, sexlar planlarining markazlari olinadi. Chizilgan doiralarning yuzalari, olingan masshtabda, sex yuklamalariga teng bo’ladi. Sex yoki korxona yuklamalarining markazlari elektr energiya qabul qiluvchilarning simvolik markazi hsoblanadi. BPP va sex podstansiyalarini imkoniyat boriga ushbu markazga joylashtirish kerak. Bu esa yuqori kuchlanishli elektr energiyasini iste’molchilarga yaqinlashtiradi, yukqori va past kuchlanishli tarqatuvchi elektr tarmoqlarining uzunligini qisqartiradi, sarflanadigan o’tkazgichlar uzunliklarini kamaytiradi va elektr energiyasini nobudgarchiligini ozayishiga olib keladi. Bulardan tashqari kartogrammasi asosida elektr yuklamalarni korxona hududida qanday taqsimlanganligini tassavvurqilish imkoniyati yaratiladi [1-8]. Kartogrammani aktiv va reaktiv yuklamalar uchun alohida-alohida qurish maqsadga muvofiqdir. Chunki aktiv va reaktiv quvvat iste’molchilarning korxona maydoni bo’yicha joylashishlari har xilbo’lib, ularayrim-ayrim manbalarga ulanishlari mumkin [9,10]. Kartogrammadoiralarining radiuslari quyidagi formulalardan aniqlanadi [11,12]: r = P pm; r = Q pm; ia xi ip xi Bu yerda, P - i-sexning hisobiyaktiv quvvati; xi Q -i-sexning xisobiyreaktiv quvvati; xi m- doirayuzini aniqlash uchun mashtab. Aktiv yuklamalarning ta’minoti elektr sistemasidan bajarilsa, reaktiv quvvat man’basi 47 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 10,issue2,March 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X sifatidamahsus kondensator batareyalarini, sinxron kompensatorlarni, reaktiv quvvatning ventilli statik manbalarini ishlatilishi mumkin. Reaktiv quvvat manbalarini o’rnatish joyi reaktiv quvvat kartogrammasi asosida yuklamalarning simvolik markazini aniqlash natijasida topiladi. Reaktiv quvvat kompensatorlari o’rinlarini noto’g’ri tanlash reaktiv quvvat oqimlarini elektr ta’minoti tizimi elementlaridan keraksiz xarakatlariga olib keladi va elektroenergiyaning qo’shimcha nobudgarchiliklariga sabab bo’ladi [13]. Bosh pasaytiruvchi podstansiya (BPP) - bu korxona elektr ta’minotini amalga oshirishga mo’ljallangan bosh transformator podstansiyasidir. BPP dan barcha sex transformator podstansiyalari ta’minlanadi. Uning o’rnatish joyi yuklamalarning og’irlik markaziga to’g’ri keladi, ya’ni BPP kattaquvvatli iste’molchilar hududidajoylashadi [14-18]. Har bir sex koordinata qiymatlari va hisobiy yuklamalari yordamida korxonaning elektr yuklamalarmarkazi aniqlanadi: n n P i x i P i y i х = i=1 ; y = i=1 ; 0 n 0 n P P i i i=1 i=1 bu yеrdа: P; X; Y - i-chi sеxning hisоbiy аktiv quvvаti vа uning gеоmеtrik mаrkаzining i i i kооrdinаtlаri. X va Y koordinata qiymatlar orqali korxonaning shartli elektr yuklamalr markazi aniqlanib, o o boshplanda ko’rsatib o’tiladi. BPP o’rnatiladigan elektr yuklamalar markazi har doim ham hisob orqali aniqlangan nuqtada belgilanmaydi.Uni o’rnatish quyidagi faktorlar asosida amalga oshiriladi:  BPPga yuqori kuchlanish tomondan keladigan havo liniyasini ishchilar harakati taqiqlangan yoki kam qatnov hududlardan olibo’tishzarur;  BPPniimkon qadar kattaquvvatli iste’molchilarga yaqinroq qilibjoylashtirish kerak. Hisob yordamida aniqlangan yuklamalar markazi yuqoridagi ikkita talabga javob bersagina, bu markaz korxonaninghaqiqiy yuklamamarkazi hisoblanadi. Elektr yuklamalar kartogrammasi bu – korxona bosh planida yuklamalarning qanday taqsimlanganligini tasavvur qilish maqsadida sex quvvatiga bog’liq ravishda aniqlangan radius asosidachizilgan doiradir. Doira sex yuklamalarining katta kichikligini ifodalaydi [15]. Nazariy qismda berilgan ifodalar yordamida berilgan jadvaldagi iste’molchilar zavod hududida joylashgan mavjud sexlar. Ularning koordinata qiymatlari va hisobiy yuklamalari yordamida korxonaningelektr yuklamalarmarkazi aniqlanadi [16,17]: № Zavoddagisexlar X Y P ,kVt h 1 1chisex 19,5 7 400 2 2chisex 19,5 10,3 650 3 3chisex 5 10,7 1500 4 4chisex 9,5 17,9 250 n Px i i 400*19,5+ 650*19,5+1500*5+ 250*9,5 x = i=1 = =10,84 0 n 400+ 650+1500+ 250 P i i=1 48 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 10,issue2,March 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.googl