MADANIYAT VA SPORT MUASSASALARI FAOLIYATINI MOLIYALASHTIRISHNING ASOSIY MEXANIZMLARI

Аннотация

Butun dunyoda madaniyat va sport muassasalari faoliyatini byudjet va byudjetdan tashqari kombinatsiya asosida moliyalashtiriladi, chunki bu murakkab gumanitar zamonaviy iqtisodiyotning sektori. Maqola O’zbekistonda madaniyat va sportni moliyalashtirishning samarali mexanizmini yaratish va ular millat mafkurasini oshirish va yaxshilash, tubdan ijtimoiy qayta qurishningsalbiy oqibatlarini bartaraf etish haqida ma’lumotlarkeltirilgan. Kalitso’zlar:byudjet tizimi, tannarx, moliyaviy resurs, subsidiya, homiylik, byudjet mablag'lari. Kirish.Madaniyat va sport muassasalari, byudjet tizimi byudjetlari mablag‘lariga asosiy da’vogarlardan biri hisoblanadi. Shu bilan birga, madaniyat va sport muassasalari katta tijorat salohiyatiga ega bo‘lib, ulardan to‘g‘ri foydalanilsa, iqtisodiyot rivojiga katta hissa qo‘shishi mumkin. Masalan, muzeylar muzey kolleksiyalaridan foydalanishga tijorat yo‘li bilan yondashadilar. Teatrlarni saqlash xarajatlarining katta qismi spektakllarga chiptalarni sotishdan tushgan daromad hisobidan qoplanadi. Materiallar va uslublar: Madaniyat sohasidagi amaldagi qonunchilikda davlat madaniy qadriyatlar va ne'matlar fuqarolar uchun ochiq bo'lishini ta'minlash majburiyatini oladi. Madaniyat va sport sohasidagi har qanday byudjet tashkiloti byudjetdan moliyalashtirishning 4 ta mumkin bo'lgan usuligaega: 1. Joriy mazmundagi byudjetlar - byudjet tashkilotlarini joriy ta'minlash uchun turli darajadagi byudjetlardan to'g'ridan-to'g'ri mablag'lar ajratish (smeta vanormativ moliyalashtirish tartibi). 2. Maqsadli dasturlar - muayyan ijtimoiy ahamiyatga ega muammoni hal qilishga qaratilgan ijtimoiy-iqtisodiy tashkiliy va iqtisodiy vazifalar va tadbirlar majmuidir. Dasturning xarakterli xususiyatlari quyidagilardan iborat: ma'lum bir sanaga real erishish mumkinligi, uni amalga oshirish jarayonini kuzatishimkoniyati. 3. Moliyaviy, soliq imtiyozlari - budjet tashkiloti bir qator operatsion xarajatlarni kamaytirish, soliq stavkalarini kamaytirish yoki hatto ularni to'lashdan ozod qilishdabilvositamoliyalashtirish usullaridan biri. 4. Iste’molchini moliyalashtirish mamlakatimizda madaniyat sohasini moliyalashtirishning mumkin bo‘lgan, ammo maqbul bo‘lmagan usullaridan biridir. Bunday holda, byudjet mablag'lari tashkilotnisaqlash uchun emas, balki bevositaaholiga o'tkazilishimumkin edi. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Madaniyat muassasalarini byudjetdan tashqari moliyalashtirish manbalariga quyidagilar kiradi: korxona va muassasalarning tijorat faoliyati, xalqaro loyihalar va dasturlar (grantlar, mukofotlar, stipendiyalar), homiylik, xayriya, homiylik. Bugungi kunga kelib, yuqorida sanab o'tilgan moliyalashtirish usullarining hech birini ustuvor, to'liq deb atash mumkin emas. Muassasaning moddama-modda tannarxini hisoblash - moliyalashtirishning smeta tartibini amalga oshirish shakli - faqat bozor sharoitida byudjet tashkilotining yashashini ta'minlashi mumkin. Madaniyat sohasidagi munosabatlarni tartibga solishning iqtisodiy usullari ko'p jihatdan ta'lim tizimida qo'llaniladigan usullarga o'xshashdir.Madaniyat muassasalari mulkdoriga qarab davlat, nodavlat, aralash mulk shakllariga ega bo‘lishi mumkin. Ta'limda bo'lgani kabi, ular ta'sischi tomonidan tuziladi, ularning ustavlarini tartibga soladi va moddiy moliyaviy resurslardan foydalanish tartibini ko'rsatgan holda tomonlarning shartnoma majburiyatlarini rasmiylashtiradi. Muassasalarni "belgilangan standartlarga muvofiq" moliyalashda qo'shimcha byudjetdan tashqari mablag'larni olishhuquqi cheklanmaydi. Natija va muhokamalar: Teatr va kontsert tashkilotlarini byudjetdan moliyalashtirish hajmini hisoblashda, birinchi navbatda, xizmat ko'rsatilayotgan tomoshabinlar soni va chiptaning o'rtacha narxiga bog'liq bo'lgan kutilayotgan daromadlar hajmlari aniqlanadi. Tomoshabinlar soni auditoriya sig'imi, rejalashtirilgan chiqishlar soni va ularning o'rtacha tashrifi ko'paytmasi sifatida hisoblanadi. Barcha chiqishlar ertalab, tushdan keyin va kechqurun bo'linadi. Chipta narxi spektakl vaqtiga bog'liq. Teatrlar spektakllardan olingan daromadlardan tashqari, aholiga boshqa xizmatlar ko‘rsatishdan ham daromad olishlari mumkin. San'at va san'at xodimlarining ish haqi to'liq shtatdagi xodimlarning ish haqi fondiga bo'linadi va taklif qilinadi. Byudjet mablag'lari, qoida tariqasida, byudjetning aniq moddalariga emas, balki subsidiya sifatida ajratiladi. Ular xarajatlar va daromadlar o'rtasidagi farq sifatida belgilanadi. Teatr smetasi - bu 2 bo'limdan iborat moliyaviy reja: -daromadlar vatushumlar; -xarajatlarva ajratmalar. Birinchi bo'limda asosiy faoliyat uchun to'lovlar, boshqa daromadlar, byudjet subsidiyalari bo'yichadaromadlar hisobga olinadi; Ikkinchisida-qoplash manbalaridan qat'i nazar, barcha xarajatlar. Xuddi shunday jismoniy tarbiya va sportning moddiy-texnik bazasini yaratish va mustahkamlashda ham hokimliklar, mahalliy hoki