KADMIYNING TABIATDA TARQALISHI ,INSON SALOMATLIGIGA TA`SIRI VA UNI YO`QOTISH USULLARINI O`RGANISH .(QISQA- SHARH )

Аннотация

Hozirgi kunda kasalliklarning kelib chiqishi va rivojlanishi turli omillarga bog`liq bo`lib , ulardan biri Kadmiy elementidir . Quyida uning o`rganilganlik darajasi , dunyoning turli mintaqalarida keltirib chiqaradigan muammolari va bu muammolarga olimlar tomonidan taklif etilayotgan yechimlarxususidato`xtaldik . Kalit so`zlar: Kadmiy , ruda , adsorbent , apoptoz, oziq-ovqat xavfsizligi , kanserogen , toksik , saraton . Kirish . Kimyoning taraqqiyoti bir qancha metallarning kashf etilishiga va ularning sanoatda keng qo‘llanilishiga zamin yaratdi. Kadmiy metali ham ana shunday metallar qatoriga kiradi. Bu metall ilk bor Germaniyada aniqlangan. Yer yuzida ko‘plab metallar singari Cd elementi ham keng tarqalgan bo‘lib, urudalar bilan birga muayyan birikmalar shaklida uchraydi. Masalan, mis, rux, qo‘rg‘oshin va boshqa metallar qatori kadmiyning ham rudalari mavjud. Kadmiyli rudalar aksariyat hollarda tabiatga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi moddalar sifatida tanilgan. Ular turli tabiiy jarayonlar – masalan, toshlarning parchalanishi, vulqonlarning otilishi, shamol changlari, dengiz aerozollari, o‘rmon yong‘inlari va eroziya natijasida atrof-muhitning kadmiy bilan ifloslanishiga olib kelishimumkin. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit bo‘yicha dasturi (UNEP) hisobotiga ko‘ra, har yili atrof-muhitga chiqariladigan kadmiy miqdori 150 dan 2600 tonnagacha yetadi. Tabiiy jarayonlar, jumladan, toshlarning parchalanishi, vulqon otilishi, shamol changlari, dengiz aerozollari,o‘rmon yong‘inlari va eroziya kadmiy ifloslanishiningasosiy manbalari hisoblanadi. Kadmiy katta miqdorda turli jinslar tarkibida uchraydi va uning kontsentratsiyasi 0,006 dan 8,4 ppm gacha bo‘lishi mumkin. Hisob-kitoblarga ko‘ra, har yili 0,25 × 10⁶ kg Cd shamol changi orqali, 0,5 × 10⁶ kg vulqon otilishidan, 0,01 × 10⁶ kg o‘rmon yong‘inlari natijasida va 0,002 × 10⁶ kgdengiz aerozollari orqali atrof-muhitga tarqaladi. Cdning inson va hayvonlarga ta`siri : Xavfsiz darajadan yuqori bo‘lgan har qanday muhim yoki ikkilamchi og‘ir metallar fiziologik yoki morfologik o‘zgarishlarga, shuningdek, genetik mutatsiyalarga sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, ular o‘sishning sekinlashishi yoki to‘xtashiga, shuningdek, mutatsiyalarning yuzaga kelishigaolib kelishi ehtimolimavjud. Tirik organizmlar og‘ir metallarning ta’siriga asosan iste’mol qilinadigan sabzavotlar orqali duch keladi, bu umumiy ta’sirning taxminan 90 foizini tashkil etadi. Qolgan 10 foizi esa ifloslangan changni nafas olish natijasida yuzaga kelishi mumkin. Dunyo bo‘ylab haydaladigan yerlarning taxminan 13 foizi va ko‘l hamda daryolarning 40 foizi og‘ir metallar bilan ifloslangan deb hisoblanadi. Kadmiy (Cd) zaharli, kanserogen va ogohlantiruvchi element sifatida www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 tasniflangan bo‘lib, uning biologik ta’siri so‘nggi o‘n yilliklarda batafsil o‘rganilgan. Inson organizmida to‘plangan kadmiyning joylashishiga qarab, uning biologik yarimparchalanish muddati 16 dan 30 yilgacha davom etishi mumkin. Ushbu metallning uzoq muddatli ta’siri surunkali o‘pka kasalliklari, yuqori qon bosimi hamda prostata, siydik pufagi, oshqozon osti bezi, buyrak vako‘krak saratoni kabi turli kasalliklarning rivojlanishiga sabab bo‘lishimumkin. Cd ta`sida paydobo`ladigankasalliklar: Amerika Qo‘shma Shtatlarining Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi (EPA) ichimlik suvida kuniga 0,5 µg/kg va oziq-ovqat mahsulotlarida kuniga 1 µg/kg kadmiy (Cd) iste’mol qilishning maksimal chegarasini tavsiya qilgan. O‘tkir Cd toksikligi hatto 20-30 mg/kg konsentratsiyada ham kuzatilgan bo‘lib, bu qorin bo‘shlig‘ida noqulaylik, bosh og‘rig‘i, mushaklarning qisilishi, charchoq va hatto o‘limga olib kelishi mumkin. Yuqori miqdorda Cd organizmga tushganda, u o‘pka, jigar, yo‘ldosh, endokrin tizim, buyraklar, skelet va yurak-qon tomir tizimiga jiddiy zarar yetkazishi, shuningdek, reproduktiv muammolarga sabab bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, Cd toksikligi anemiya, eozinofiliya, anosmiya, osteoporoz va suyak sinishlari, apoptoz, onkogenlarning faollashishi, qandli diabet, Itai-Itai kasalligi hamda surunkali o‘pka kasalliklarini keltirib chiqarishi mumkinligi aniqlangan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ona suti tarkibida Cd miqdori kadmiy ta’siriga qarab 0,31dan 0,52mkg/L oralig‘idabo‘lishimumkin. Cdning ekologiknojo`ya ta`sirini kamaytirish usullari : Kadmiy (Cd) inson organizmiga jiddiy zarar yetkazadigan toksik element bo‘lib, asosan buyraklarda to‘planib, o‘pka amfizemasi, buyrak naychalari shikastlanishi va buyrak toshlari kabi muammolarga olib kelishi mumkin. Minerallardagi kadmiy o‘xshash ion radiusi va kimyoviy xususiyatlari tufayli kaltsiy (Ca) o‘rnini bosib, inson tanasiga osongina kirib borishi va turli organlarda to‘planishi mumkin. Shuningdek, Cd jigar va suyaklarga zarar yetkazib, organizmdaCaning so‘rilishini kamaytiradi. Cd ning ekologik nojo‘ya ta’sirini kamay