O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA TO'Y BILAN BOG'LIQ LEKSIK BIRLIKLARNING LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQI: INGLIZ TO‘Y MAROSIMIMLARINI O‘RGANISH

Аннотация

Ushbu maqolada asosan ingliz to‘y marosimimlarini umumiy tasnifi berilgan, ingliz to‘y marosimlariga ta’rif berilgan. Ingliz to‘y marosimlari organib chiqilib ularning ma’nosiga xam tohtalib o‘tilgan, shuningdek, to‘y so‘zi bilan bog‘liq leksemalar keltirilgan va muhokama qilingan. О‘zbek va ingliz to‘y marosim-udumlarining о‘rganishda ularning kelib chiqishi, mazmun-mohiyatini aniqlash uchun albatta tarixiy manbalardagi ma’lumotlar ko‘rib chiqilgan.To‘y leksemasi bilan bogliq paremalarga va so‘lar birikmalari asosida tasniflash usulning taqqoslash shartiga mos qadamlari aniqlangan. To‘y marosimi oilaviy siyosat va madaniy oqibatlar belgisi sifatida aloxida ko‘rib chiqilgan, madaniyatni kesib o‘tadigan bir nechta marosimlar ham o‘rganib chiqilgan. Kalit so‘zlari : Ingliz to‘ymarosimlari, leksemalar, nikoh, taklif, unashtirish, to‘yan‘analari Kirish. O‘zbek xalqi etnografiyasining ilmiy tadqiq etish V.V.Radlov izlanishlari bilan bog‘liq bo‘lib, u Zarafshon vodiysi aholisi haqida qimmatli etnografik ma’lumotlar to‘plab, ular asosida mahalliy xalqlar haqida etnografik risolalar yozdi.A.N.Samoylovich vaP.A.Falevning qrim-tatar tili maqol va matallarini jamlagan asari, V.P.Nalivkin va M.V.Nalivkinalarning Farg‘ona vodiysi ayollarining turmush tarzini aks ettiruvchi asari alohidaajralib turadi. A.Jo‘raboyev va Z.Husainovalarning tadqiqotlari o‘zbek tilidagi to‘y marosimi bilan bog‘liq ifodalarning umumiy tadqiqiga, F.Hayitovaning tadqiqoti nikoh to‘yi qo‘shiqlarining lingvistik tahlili masalasiga qaratilgan bo‘lsa, O.Ismanovaning ishi kelin salom janrining poetik tadqiqiga va M.Kaxarovaning tadqiqoti o‘zbek etnografizmlarining sistemaviy tadqiqiga bag‘ishlangan. O‘zbek va ingliz xalqlari urf-odatlarining chog‘ishtirma tadqiqi globallashuv jarayonida xalqlar o‘rtasidagi munosabatlarda anglashilmovchiliklarning oldini olishda dolzarb bo‘lib, ilmiy hamda amaliy ahamiyatga egadir. О‘zbek va ingliz to’y marosim-udumlarining tarixini о‘rganishda ularning kelib chiqishi, mazmun-mohiyatini aniqlash uchun albatta tarixiy manbalardagi ma’lumotlarmuhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Ingliz oilasining asosiy o’ziga xos xususiyatlaridan bittasi bu to’ylardagi an’anaviy marosimlarga qattiq rioya qilishdir. Britaniyalik to'y an'analarining ma'noni anglatuvchi ritualar, to‘ylar har doim marosimlar va an'analar atrofida rivojlanadi. Selingson diniy muassasada o‘tkazilmaydigan xizmatlar ham ko'plab an'anaviy marosimlarga rioya qilishini ko'rgan. O‘n to‘qqizinchi asrdan oldin Angliyada turmush qurish qarori yoshlarning ota- onalari yoki vasiylari tomonidan qabul qilingan. Ingliz to‘ylari ko‘pincha kelishilgan xolatlarda uyushtirilar edi. Shu bilan birga, kelin va kuyov ko'pincha nikoh to'g'risida qaror qabul qilingan paytda bir-birlarini hatto tanimasdilar. Ko‘pincha nikoh shartnomasi kelajakdagi yangi turmush qurganlar yetti yoshdan oshmagan paytdatuzilgan. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqot mavzusini yoritishda tasniflash, tavsiflash, zidlash, qiyoslash, sotsiolingvistik tavsifiy va qiyosiy tahlil, tarixiylik, tizimli yondashuv, semantik semiotik nazariya usullartahlil metodlaridan foydalanildi. Natijalar va muhokamalar. Ingliz nikoh to’yidan oldin odatda ikki kishi o'rtasidagi wedding proposal/nikoh taklifi bilan boshlanadi. Bu an'anaviy ravishda uzuk an engagement ring /nishon uzuk taqdimotini va rasmiy ravishda “Will you marry me?” /”Menga turmushga chiqasizmi?” degan savolni o'z ichiga oladi. Taklif etayotgan kishi savol berish uchun hatto tizzasiga tushishi mumkin. Agar taklif qabul qilinsa, er-xotin unashtirilgan xisoblanadi. Bu chap qo'lda nishon uzugi taqilgan bilan ifodalanadi. An'anaga ko'ra, erkaklar ayollarga turmush qurishni taklif qilishlari kerak, ammo Buyuk Britaniyada 29 fevral (lepa year/kabisa yilida) ayol o'z sherigiga turmush qurishni taklif qilishi mumkin bo'lgan bir kun (to'rt yilda bir marta keladi) deb aytiladi. Odatdagi kelishuvlar taxminan bir yildan 18 oygacha davom etadi, ammo qisqaroq yoki uzoqroq bo'lishi mumkin. O’zbek nikoh taklifi esa odatda sovchilikdan boshlanadi va ingliz unashtirish urf-odatlaridan katta farq qiladi. D.D.Manukyan, Y.A.Sorokin, D.A.Gilfanova kabi olimlar to`y marosimiga oid izlanishlar olib borib, ularning madaniy va lingvokulturologik jihatlarini tahlil qilishgan. Oʻzbek xalqining nikoh toʻyi tizimida bir qancha to’y leksemasi bilan bogliq marosimlar mavjud: sovchilik, unashtirish, uy koʻrar (qiz koʻrar) bu kabi paremalar ingliz tilida mavjud ammo lingvokulturologik jihatdan farqlidur. Shuningdek, ingliz to‘yidan oldin kelin va uning ayol oilasi va do'stlari uchun “Hen’ Party”/”Tovuq” ziyofati” va kuyov va oilaning erkak a'zolari/do'stlari uchun “Stag” ziyofati/qizlar bazmi o'tkaziladi va o’zbek to’y an’analar qatorida shu kabi qizlar bazmi, boydoqlar kechasi xam o’tkaziladi. Odatda bu to'ydan bir oy oldin yoki