ALKOGOLIZMGA CHALINGAN BEMORLARDA OLIY NERV FAOLIYATIDAGI O'ZGARISHLAR

Аннотация

Kasallikning nisbatan tez rivojlanishi, yoshligidan boshlanishi, davolashga chidamliligi hamda keng tarqalganligi sababli, alkogolizmni davolash narkologiyaning dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi [1, 3, 6]. O‘z kuzatuvlarimizga ko‘ra, yoshlar orasida alkogol iste’moli va unga qaramlik aniq psixologik va nevrologik muammolar bilan bog‘liq. Bundan tashqari, ichkilikka mukkasidan ketgan ayollarda chegaraviy ruhiy buzilishlar erkaklarga nisbatan ikki baravar ko‘p(60-70%) uchraydi, erkaklarda esa buko‘rsatkich 30%ni tashkiletadi. Kalit so‘zlar: kognitiv buzilishlar, ruhiybuzilishlar, yosh davri, alkogolizm. Kirish: Bugungi kunda alkogolizm tibbiy va ijtimoiy muammo bo‘lib, inson hayotining barcha javxalariga ta’sir ko‘rsatadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘ylab o‘lim holatlarining 5,9% alkogolizm bilan bog‘liq [2]. So‘nggi ma’lumotlarga qaraganda, yoshlar orasida alkogolizm tarqalishi yildan yilga ortib bormoqda [5]. Hatto qisqa muddatli alkogol iste’moli ham miyadagi qaytarilmas organik o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi va turli buzilishlar shaklida klinik tarzda namoyon bo‘ladi [3, 4, 6]. Tadqiqotlarga ko‘ra, bu alkogolizmga chalingan bemorlarda doimiy ruhiy buzilishlarning asosiy belgilaridan biridir. Alkogolga qaramlik miya faoliyatining buzilishiga olib kelib, turli kognitiv funksiyalarning buzilishiga sabab bo‘ladi [4, 7]. Kognitiv buzilishlarni aniqlashda zamonaviy klinik va instrumental usullar bilan bir qatorda neyropsixologik tadqiqot usullari ham muhim rol o‘ynaydi. Ushbu usullar yordamida nafaqat kasallikning turli bosqichlaridagi o‘zgarishlarni, balki miya tuzilishi va funksiyasidagi buzilishlarni ham aniqlash mumkin. Bunda keng qo‘llaniladigan standart usullardan biri Mini-Mental State Examination – MMSE [1].Alkogolizm bilan kasallangan bemorlarda kognitiv buzilishlarni erta aniqlash ilmiy va amaliy jihatdan muhim ahamiyatga ega, chunki aynan shu bosqichda amalga oshiriladigan davolash va profilaktika choralari eng samarali bo‘ladi. Tadqiqotning maqsadi:Alkogolga qaram yoshlarda emosional, shaxsiy va kognitiv buzilishlarni o‘rganish. Tadqiqot materiallari va usullari: Ushbu maqsadlarga erishish uchun 30 nafar, yoshi 24 dan 44 gacha bo‘lgan alkogolizmga chalingan bemorlar tekshirildi, davolandi va katamnestik kuzatuv olib borildi. Eksperimental guruh 30 nafar bemordan iborat bo‘lib, ulardan 63% erkak va 37% ayol edi. Tadqiqot Andijon viloyat narkologik dispanseri bazasida o‘tkazildi. Tadqiqotning asosiy usullari quyidagilar edi: Klinik va nevrologik tekshiruv, psixometrik shkalalar orqali kognitiv funksiyalarni baholash (Mini-Mental State Examination – MMSE), Sotsiometrik baholash – ijtimoiy-mehnat va oilaviy-muammoviy moslashuv darajasi va dinamikasini o‘rganish, Eksperimental psixologik tekshiruv.Psixologik testlar quyidagilar yordamida o‘tkazildi: MMPI testi (mini-multi psixologik so‘rovnomasi qisqartirilgan varianti) – www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 14,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 ishtirokchilarning shaxsiy xususiyatlarini o‘rganish uchun,Biografik so‘rovnoma – nemis psixologlari tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, ishtirokchilarning biografiyasi, oilaviy holati va shaxsiy xususiyatlarini o‘rganishga mo‘ljallangan. Tadqiqot natijalari: MMSE (Mini-Mental State Examination) tekshiruvi natijalariga ko‘ra, bemorlarda vaqt va makonni tushunish buzilishi, irodaviy jarayonlar sustligi, xotira va e’tibor yetishmovchiligi, o‘qish, yozish, chizish va gaplarni takrorlash qobiliyatida o‘zgarishlar aniqlangan. Tekshiruvdan o‘tgan bemorlarning yarmida o‘rtacha darajadagi demensiya (aqliy zaiflik) aniqlangan, 13% bemorlarda yengil darajadagi demensiya, 26% bemorlarda esa demensiyadan oldingi bosqich holati qayd etilgan, 13% bemorlarda esa kognitiv buzilishlar aniqlanmagan. Bu ko‘rsatkichlar quyidagi jadvalda aks ettirilgan. Jadval 1 MMSE shkalasi bo‘yichakognitiv buzilishlarningtarqalishi Tadqiqotda ishtirok etgan erkaklarning 22,9% alkogolga qaram bo‘lganlar, 25,7% esa sog‘lom erkaklar bo‘lib, ular harbiy xizmatni o‘tagan. So‘rov o‘tkazilgan paytda alkogolga qaram erkaklarning 38,6% va sog‘lom erkaklarning 58,6% doimiy ishga ega edi. Nikoh holati bo‘yicha guruhlarni asosan uylanmaganlar tashkil etdi: faqat 20% alkogolga qaram bemorlar va 32,9% sog‘lom kishilar o‘z oilasiga ega edi. Tadqiqotda qatnashganlarning 18,6% narkotik moddalarga qaram bo‘lsa, nazorat guruhidagi 28,6% farzandli edi. Korrelyatsion tahlil natijalari: o‘tkazilgan korrelyatsion tahlil shuni ko‘rsatdiki, "MMPI" testidagi 9mA gipomaniya shkalasi va ZNu histeriya shkalasi o‘zaro bog‘liq (g=0,318, p<0,01). Bu guruh a’zolariga xos bo‘lgan shaxsiy fazilatlarni tasdiqlaydi: yuqori faollik, ijtimoiylik, optimizm, lekin shu bilan birga hissiy beqarorlik va namoyishkorlik mavjudligi. 4Pd psixopatiya shkalasi “Ijtimoiy maqom” ko‘rsatkichi (BIV) bilan bog‘liq (g=0,304, p<0,05), bu esa ijtimoiy moslas