OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA TALABALARNING LIDERLIK SIFATLARINI RIVOJLANTIRISHNING STRUKTURAVIY-MAZMUNLI MODELI

Аннотация

The article examines the structural and content model of development of leadership qualities in students of higher educational institutions. Keywords: leader, student, innovation, component, competence, level, stage, program, model, communication skills, image, empathy, stress, optimism. Bugun yoshlarimizda innovatsion fikrlashni hamda aynan innovatsion fikrlovchi rahbar va liderlarni shakllantirish uchun oliy ta’lim muassasalarida o‘zgaruvchan jamiyatga tez moslasha oladigan, yangiliklarni nafaqat ijobiy qabul qiladigan, balki unga intiladigan qilib tarbiyalash muhim ahamiyatga ega. Lider – yetarli bilim va ko‘nikmaga ega bo‘lishi lozim. Psixologik-pedagogik adabiyotlar tahlili ([I.I.Mahmudov [2], B.Ziyomuhammedov [5], S.T.Turg‘unov va boshqalar [4]) oliy ta’lim muassasasi talabalarida liderlik sifatlarini namoyon bo‘lishini maqsadga muvofiq tarzda rag‘batlantirish va liderlik salohiyati rivojlanishi jarayonini batafsil modellashtirish zarurati to‘g‘risida guvohlik beradi. O‘rganilayotgan jarayon muvaffaqiyatining muhim sharti oliy ta’lim muassasasining maxsus tashkil etilgan tarbiyaviy muhiti hisoblanadi. 6 Tadqiqot maqsadiga erishish uchun modelni pedagogik loyihalashda biz N.V.Kuzmina [1], V.P.Simonov [3] va boshqalar ishlarida ifodalangan pedagogik tizimlarning nazariy asoslariga tayandik. Liderlik sifatlarini rivojlantirish jarayonining samaradorligi ko‘p jihatdan ishlab chiqilgan dasturga bog‘liq. Dasturni ishlab chiqishda quyidagi uslubiy talablarni hisobga olish kerak: ishning asosiy maqsadlarini aniq shakllantirish; asosiy vazifalarni aniqlash; ish shaklini aniqlash (individual, guruh); shaxsning yoshi, intellektual va jismoniy imkoniyatlarini hisobga olgan holda tegishli usullarni tanlash; rivojlanish jarayoni dinamikasini tahlil qilish va baholash usullarini ishlab chiqish; zarur jihozlarni va materiallarni tayyorlash. Oliy ta’lim muassasalari talabalarning liderlik sifatlarini rivojlantirishning maqsadli, mazmunli va nazorat-diagnostik komponentlardan tashkil topgan modeli takomillashtirildi (1-rasmga qarang). 7 Maqsad: OTM talabalarida liderlik sifatlarini rivojlantirish Vazifalar t n e n o p Kasbiy faoliyat Nostandart vazifalarni m Talabalarda o uchun ahamiyatli hal etish uchun k kommunikativ ild kompetensiyalarni bo‘lgan vositaviy a kompetensiyalarni kompetensiyalarni s rivojlantirish q shakllantirish rivojlantirish a M Liderlik sifatlarini rivojlantirish funksiyalari: tarbiyaviy, kasbiy, moslanuvchan Tamoyillar: tizimlilik, shaxsiy rivojlanish, uzviylik, hamkorlik t n e Metod: suxbat, o‘rgatish, tushuntirish, rag‘batlantirish, hamkorlik, n o interfaol, munozarali, oyin, tajriba, mutolaa, debat, test, namuna ko‘rsatish, p m motivatsiya berish o k il n u m Shakl: Master-klasslar (liderlar bilan uchrashuvlar), seminar-treninglar, z a to‘garak ishi, mahorat darslari, talabalar klubi, OTM loyihalarida ishtirok etish, M ijtimoiy loyihalarda ishtirok etish, tanlovlar, sport tadbirlari (shaxmat turnirlari), vebinarlar, kurslar, amaliy mashg‘ulotlar Mezonlar: t 1. Kommunikativ 2. Tashkiliy 3. Instrumental 4. Pedagogik faoliyatga n e n qiziqish 5. O‘z pedagogik tajribasini baholash 6. Pedagogikaga qiziqish o p 7. O‘z ma’lumotidan qoniqish m o k k it s Liderlik sifatlarini rivojlantirish darajalari o n g a id Past O‘rta Yuqori - t a r o “Men-haqiqiy”, “Men-obrazi” va “Men obrazi”, z a N “Men-ideal”ni “Men – ideal”ni “Men-haqiqiy” va qiyoslash bog‘lash “Men-ideal” Natija: oliy ta’lim muassasasi talabalarida liderlik sifatlari rivojlangan 8 1-rasm. Oliy ta’lim muassasalarida talabalarning liderlik sifatlarini rivojlantirishning strukturaviy-mazmunli modeli Ammo, ushbu model talabalarda individual yondashuv orqali liderlik sifatlarini rivojlantirish yuzasidan pedagogik shart-sharoit darajasi yuqori emasligi e’tibordan chetda qolgan. Tabiiyki, ma’lum bir metodlar orqali talabalarda liderlik sifatlarini birdek tarbiyalash mushkul, biroq bu modelga asosan oliy ta’lim muassasasida yaratilgan ijtimoiy muhit, ta’lim va tarbiya komponentlarini qamrab olgan uzluksiz ta’sir vositalari orqali samarali natijalarga erishish mumkin. Pedagogik faoliyatning muvaffaqiyatini ta’minlovchi liderlik sifatlarini rivojlantirish jarayonini maqsad va vazifalarini, tamoyillarini va funksiyalarini maqsadli komponent ifodalaydi. Maqsadli komponent. Maqsad alohida komponentlar ichida tizimni shakllantiruvchi omildir va modeldagi barcha komponentlarning integratsiya jarayonini bajaradi va umuman olganda, diqqatni yakuniy natijaga qaratishdir. OTMda talabalarning liderlik salohiyatini rivojlantirishga yo‘naltirilgan quyidagi vazifalar majmuini o‘z ichiga oladi: talabalarning oliy ta’lim muassasida kommunikativ kompetensiyalarni o‘zlashtirishlari; pedagogik faoliyat uchun ahamiyatli bo‘lgan tashkiliy kompetensiyalarni shakllantirish va rivojlantirish; pedagogik nostandart vaziyatlarni hal etish uchun instrumental kompetensiyalar ko‘nikmasini rivojlantirish. Faollik liderlik holatining mohiyatini aks ettirib, faoliyatda maqsadga yo‘nal