БОЛАЛИК ДАВРИНИНГ РЕТРОСПЕКТИВ ТАДҚИҚOТИГА ОИД АСОСИЙ МУАММОЛАР

Аннотация

This article analyzes the formation of the concept of childhood and its connection with the development of society. It also highlights the importance of role- playing games in the formation of children as individuals and considers the study of childhood periods from a historical perspective as a key aspect in understanding its developmental process. The article examines childhood development in psychological and historical contexts, emphasizing the relevance of studying this issue. Key words and expressions: child, childhood, cultural-historical psychology, mental development, personality development, history of childhood, archaization, feminization, historical study of child development. 1989 йилда ЮНЕСКО томонидан қабул қилинган бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенция Ер сайёрасининг ҳар бир бурчагида бола шахсининг тўлақонли ривожланишини таъминлашга қаратилган. Дунё мамлакатларининг кўпчилиги томонидан ратификация қилинган ушбу Конвенциянинг “Бола бу нима” номли 1 моддасида айтилишича, бола деб 18 ёшгача бўлган ҳар бир инсон назарда тутилади. Муайян бир болага нисбатан қонунда қўлланилган аввалроқ балоғатга етиш масаласи бундан мустаснодир. Тарихий жиҳатдан болалик тушунчаси балоғатга етмаганликнинг биологик ҳолати билан боғлиқ эмас. Болалик муайян бир ижтимоий мавқе, ахлоқий меъёрлар ва мажбуриятлар ҳамда шу даврга хос фаолиятнинг турлари ва шаклларининг йиғиндиси билан белгиланади. Буларнинг барчаси ҳаётнинг аниқ бир даврида кечади. Мазкур ғояни тасдиқлаш учун француз демографи ва тарихчиси Ф.Ариес томонидан бир талай қизиқарли фактлар тўпланган. Унинг изланишлари ва ёзган асарлари психологияда болалик тарихига бўлган қизиқишни орттирди. Ф.Ариеснинг тадқиқотлари бу соҳада классик изланишлар сифатида эътироф этилди. Ф.Ариесни тарихий тараққиёт йўлида рассомлар, ёзувчилар ва олимларнинг онгида болалик тушунчаси қандай шаклланганлиги ҳамда турли тарихий даврларда у нима билан фарқ қилганлиги масаласи қизиқтирган. Тасвирий санъат соҳасидаги олиб борган тадқиқотлари уни қизиқарли хулосалар чиқаришига олиб келди. Қизиғи шундаки, XIII асрга қадар санъатда 48 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 болалар тасвири кузатилмаган, рассомлар бунга ҳаттоки ҳаракат ҳам қилмаганлар. “У дунёда, - деб ёзади Ариес, - болаликка жой йўқ эди” [2]. Бола ўзида инсон шахсини мужассам этиши ҳеч кимнинг хаёлига ҳам келмаган бўлса керак. Айрим санъат асарларида болалар пайдо бўлиб қолсалар ҳам, улар кичрайтирилган катталар кўринишида тасвирланган. У даврларда болаликнинг табиати ва хусусиятлари борасида билимлар мавжуд эмас эди. “Бола” сўзи узоқ вақт давомида ҳозирги кунда берилаётганидек аҳамиятли, аниқ бир маънога эга эмас эди. Шуниси қизиқки, ўрта асрлар Германиясида “бола” сўзи “тентак” тушунчаси билан маънодош эди. Ариесни эътироф этишича, XVII асрдаги француз тилида кичик болаларни нисбатан катта болалардан фарқловчи сўзлар етарли бўлмаган. Болалик инсоният тараққиётининг оддий босқичи эмас, балки турли даврларда ва турли халқлар орасида ҳар хил ижтимоий ва маданий мазмунга эга бўлган тушунчадир. Боланинг ривожланиши ва ижтимоийлашуви ижтимоий ҳаётнинг бошқа жиҳатлари билан боғлиқ бўлган маълум бир маданий муҳитда содир бўлади. Болалик ҳақидаги тушунча тарих давомида ўзгаради ва турли маданиятларда жуда фарқ қилади [4]. Ариеснинг ёзишича, “болалик” тушунчаси қарамлик ғояси билан боғлиқ бўлган. “Болалик қарамликнинг тугаши ёки камайиши билан якун топган. Мана шунинг учун ҳам, қуйи табақа одамлари учун болаларга хос бўлган сўзлар сўзлашув тилида ҳали узоқ вақт давомида бетакаллуф белгилар бўлиб қолади. Қуйи табақа деганда бошқаларга тўлиқ бўйсунадиганлар: хизматкорлар, аскарлар, шогирдликка тушганлар тушунилади. “Кичкина” деганда албатта фақат бола эмас, балки ёш хизматкор ҳам тушунилиши мумкин”. Болаликни тез ўтиб кетадиган, арзимас бир давр деб ҳисоблаганлар. Ариеснинг фикрича, болаликка нисбатан бефарқлик ўша давр демографик вазиятининг натижаси бўлган. У даврлар туғилишнинг юқорилиги ҳамда болалар ўлимининг кўплиги билан ажралиб турган. “Менда уларнинг ҳаммаси нобуд бўлаверган”, - дейди М.Монтен. Монтен яшаган замонда болалик ожизлик ва ақлсизлик билан ассоциацияланган. XIII асргача бўлган рассомлик санъатида болаларнинг образларини фақат диний-аллегорик сюжетлардагина учратишимиз мумкин. XIII асрга келиб бир нечта болаларнинг типлари пайдо бўлади. Бу жуда ёш одам, ўсмир 49 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 03, 2025. MARCH ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 кўринишида тасвирланган фаришта; Исо Масиҳнинг гўдаклиги ёки биби Марямнинг ўғли билан тасвирланган расми (бунда ҳам Исо Масиҳ ёши катта одамнинг кичрайтирилган нусхаси кўринишида тасвирланган); марҳум руҳининг рамзи сифатида яланғоч гўдак тасвири. Ф.Ариес XV асрда болаларнинг тасвирларига оид иккита янги тип мавжудлигини қайд этади: портрет ва путти (кичкина яланғоч ўғил бола тасвири). Ариеснинг таъки