AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRI TARIXIY GEOGRAFIYASI

Аннотация

In this article, in the 14th century, during the reign of the Chigatai Ulus in Movarounnahr, Amir Temur launched a campaign to end the internal conflicts and disunity in Movarounnahr. In 1365, in the battle between the troops of Ilyas-Khoja, who was appointed the ruler of Movarounnahr, and the allied troops of Temur and Hussein on the banks of the Chirchik River, Ilyas-Khoja's troops came out on top and he captured the cities of Khujand and Jizzakh and marched on Samarkand. In Samarkand, at this time, the movement of the Sarbadars was gaining momentum and dealt a crushing blow to the Mongol army. Keywords: Amir Husayn, Balkh, Amir Temur, Amu Darya, Syrdarya, Samarkand, Khorezm, Kat, Mongols, Golden Horde, Herat, Sarakhs, Jam, Iran, Iraq, Caucasus, Aleppo, Damascus, Baghdad, Bayezid Yildirim, Asia Minor, Ulugbek. ИСТОРИЧЕСКАЯ ГЕОГРАФИЯ ЭПОХИ АМИРА ТЕМУРА И ТИМУРИДОВ Аннотация. В данной статье в четырнадцатом веке в Мовароуннахре в период Чигатойского улуса Амир Темур начал борьбу за прекращение взаимных споров и разобщенности в Мовароуннахре. В 1365 году в битве между войсками Ильяшоджи, назначенного правителем Моваруннахра, и союзными войсками Темура и Хусейна войска Ильяшоджи одержали верх и двинулись на Самарканд, заняв города Ходжент и Джизак. В это время в Самарканде движение полководцев вышло на поле боя и нанесло сильный удар по монгольской армии. 584 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Ключевые слова: Амир Хусейн, Балх, Амир Темур, Амударья, Сырдарья, Самарканд, Хорезм, Кат, монголы, Золотая Орда, Герат, Сарахс, Джам, Иран, Иракский Аджам, Кавказ, Алеппо, Дамаск, Багдад, Баязид Йылдырым, Малая Азия, Улугбек. Amir Temurning nufuzi ortib borayotganidan xavfsiragan Amir Husayn Balxga qaytib, uning qal'a devorlari va istehkomlarini mustahkamlashga kirishadi. 1370-yilda Amir Temur Balxga yurish qdib, Amir Husaynni taslim qiladi. 1370-yilning 10-aprelida Amir Temur Movarounnahr hukmdori deb e’lon qilinadi. Amir Temur Movarounnahrning yagona hukmdori bo‘hb olgach, o‘z davlatini siyosiy va iqtisodiy jihatdan mustahkamlashga kirishadi. Avvalo 1370-yilning may oyida Samarqandga qaytib shaharni tiklayili. Maxsus qo‘shin tuzib, davlat chegaralarini kengaytirishga kirishadi. Avval u Amudaryo va Sirdaryo oralig‘idagi yerlarni birlashtirib, o‘ziga bo‘ysundiradi. Mo‘g‘ullar davrida Xorazm ikki qismga ajralib, markazi Urganch shahri bo‘lgan shimohy Xorazm Oltin O‘rdaga, markazi Kat bo‘lgan janubiy Xorazm esa Chig‘atoy ulusiga bo‘ysungan. 1371-yilda Amir Temur Xorazmga yurish qilib, uni egallaydi. Shunday qilib, Amir Temur Movarounnahr va Xorazmda feodal tarqoqlik hamda o‘zaro nizolarga barham berib, Shdaryo vohasidan to Orol dengizigacha bo‘lgan yerlarda yashovchi xalqlarni yagona davlat tasarrufida birlashtiradi. Keyinroq Shibirg‘on vdoyati, Balx va Toshkent vdoyatlari ham Amir Temur hokimiyatini tan oladdar.Yigirma yil (1371-1390 yillar) mobaynida Amir Temur Mo‘g‘ulistonga yetti marta yurish qdib, mo‘g‘ul hukmdorlari ustidan g‘alaba qozondi. 1395-yilda Shimoliy Kavkazning Tarak daryosi bo‘yida Amir Temur va Oltin O‘rda xoni To‘xtamishxon qo‘shini o‘rtasidagi jangda Amir Temur g‘alaba qozonadi va Oltin O‘rda hokimiyatiga chek qo‘yiladi. 1381-yilda Hirot, Saraxs, Jom shaharlari, keyinroq esa Eronning katta qismi Amir Temur hokimiyatiga bo‘ysundirdadi. Uch yillik (1386-1388-yillar) harbiy yurishlar natijasida Janubiy Ozarbayjon, Iroqning shimohy qismi, Gurjiston va Armanistondagi yerlar egallanadi. 1392- 1396-yillardagi besh yillik urush davomida Amir Temur G‘arbiy Eron, Iroqi Ajam va Kavkazni egahayili. 1398-1399-yillarda Amir Temur Hindistonga yurish qdib, bu hududni ham o‘z tasarrufiga kiritadi. 1399-1404-yillardagi yetti yillik urush davrida esa Shomning Xalab, Kumis, Baalbek, Damashq kabi shaharlari, Bag‘dod hamda Turkiyaning katta qismi egallanadi. 1402- yilda Anqara yaqinidagi jangda Boyazid Yildirim qo‘shini yakson qilingach, Kichik Osiyo ham Temur hokimiyatini tan oladi. 1405-yili Amir Temur vafotidan keyin temuriy shahzodalar o‘rtasida taxt uchun kurash ayj oidi. Amir Temurning bu kurashda g‘ohb chiqqan o‘g‘h Shohruh Samarqand taxtini egadadi va 1409-yilda o‘g‘li Ulug‘bekni Samarqand taxtiga o‘tqazib, Movarounnahr hukmdori etib tayinladi. 585 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Ulug‘bek davrida (1409-1449-yillar) mamlakatda hunarmandchdik, savdo-sotiq rivojlandi. Ammo Mirzo Ulug‘bek o‘ldirilganidan keyin taxt uchun kurashlar yana ayj oidi. 1451-yili Samarqand taxtini Mironshohning nabirasi Abu Said Mirzo egalladi. Uning vafotidan (1469-yil) keyin hokimiyat uchun kurashlar yana avj oidi, feodal tarqoqlik kuchayili. Dashti Qipchoqda yashagan Shayboniyxon qo‘shinlari Movarounnahrga yurish boshladdar. Bu vaqtda, ya’ni 1500-yili Andijon hokimi Zahiriddin Muhammad Bobur Samarqand taxtini egallab, uni mustahkamlay boshladi. Biroq 1501-yili Shayboniyxon bdan to‘qnashuvda yengdib, Hindistonga ketishga majbur bo‘ldi. Shunday qdib qudratli temuriylar saltanati inqirozga uchra