ЧАККА-ПАСТКИ ЖАҒ БЎҒИМИ АНАТОМИК ТУЗИЛИШИ ВА ФУНКЦИОНАЛ АҲАМИЯТИ

Аннотация

The temporomandibular joint (TMJ) is the only bilaterally symmetrical, mobile, and one of the most complex joints in the human skeleton, located between the mandible and temporal bone. This joint has a symmetrical structure, moves together bilaterally, and functionally plays an important role in chewing, speaking, breathing, and facial expression. The normal functioning of the TMJ is of great importance in the fields of orthodontics, dentistry, neurology, and orthopedics. Keywords: bone element, temporomandibular joint, mandible, temporal bone, articular disc, ligaments, muscles. АНАТОМИЧЕСКОЕ СТРОЕНИЕ И ФУНКЦИОНАЛЬНОЕ ЗНАЧЕНИЕ ВИСОЧНОГО СУСТАВА Аннотация. Височно-нижнечелюстной сустав (ВНЧС) — единственный двусторонне-симметричный, подвижный и один из самых сложных суставов в скелете человека. Он расположен между нижней челюстью (мандибулой) и височной костью (височной костью). Этот сустав имеет симметричную структуру, он совершает двусторонние движения и функционально играет важную роль в жевании, речи, дыхании 461 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 и выражении лица. Нормальное функционирование КПБ имеет большое значение в области ортодонтии, стоматологии, неврологии и ортопедии. Ключевые слова: костный элемент, височно-нижнечелюстной сустав, нижняя челюсть, височная кость, суставной диск, связки, мышцы. I. ЧПЖБ анатомик тузилиши ЧПЖБ анатомик жиҳатдан қуйидаги асосий элементлардан иборат: 1. Скелет тузилмалари ЧПЖБ қуйидаги суяк элементларини ўз ичига олади:  Пастки жағ суяги (Mandibula) – ЧПЖБнинг ҳаракатчан қисми ҳисобланади. Унинг кондилар ўркачи бўғим ковакчаси билан бирлашади.  Чакка суяги (Os temporale) – Бу суяк бўғимнинг ҳаракатсиз қисми бўлиб, унда бўғим ковакчаси (Fossa mandibularis) ва бўғим тўсиғи (Tuberculum articulare) жойлашган. 2. Бўғим диски (Discus articularis) Бўғим диски толали пай тўқимасидан иборат бўлиб, ЧПЖБни икки қисмга ажратади: 1. Юқори бўшлиқ (cavitas articularis superior) – чакка суяги ва бўғим диски ўртасида жойлашган. 2. Қуйи бўшлиқ (cavitas articularis inferior) – бўғим диски ва пастки жағ кондилари ўртасида жойлашган. Бўғим диски пастки жағ суяги ҳаракатини юмшатиш ва юкни тенг тақсимлаш вазифасини бажаради. Унинг эластиклиги ҳаракатлар чоғида зарбани ютиш ва бўғим юзаларини ҳимоя қилишда муҳим аҳамиятга эга. Бўғим капсуласи ва синовиал суюқлик  Бўғим капсуласи – бу боғлам тўқимасидан ташкил топган тузилма бўлиб, ЧПЖБни ўраб туради.  Синовиал суюқлик – бу мойлаш вазифасини бажарувчи модда бўлиб, у бўғим юзаларининг ёнғоқланишини камайтиради ҳамда тўқималарни озиқлантиради. 4. Бўғим боғламлари (Ligamentlar) ЧПЖБ ҳаракатларини назорат қилишда бир неча боғламлар қатнашади:  Темпоромандибуляр боғлам (Ligamentum temporomandibulare) – пастки жағ кондиларини орқага чеклайди.  Сфеномандибуляр боғлам (Ligamentum sphenomandibulare) – пастки жағни маҳкамлаб туришда ёрдам беради. 462 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3  Стиломандибуляр боғлам (Ligamentum stylomandibulare) – пастки жағни орқага тортишни чеклайди. 5. ЧПЖБ билан боғлиқ мушаклар ЧПЖБ ҳаракатини таъминловчи асосий мушаклар: Чайнаш мушаклари (Musculi masticatorii) 1. Массетер мушак (Musculus masseter) – пастки жағни юқорига кўтариб, уни кучли юмшоқ туташмалар билан маҳкамлайди. 2. Темпораль мушак (Musculus temporalis) – пастки жағни юқорига ва орқага ҳаракатлантиради. 3. Медиал птеригоид мушак (Musculus pterygoideus medialis) – пастки жағни юқорига ва медиал йўналишда ҳаракатлантиради. 4. Латерал птеригоид мушак (Musculus pterygoideus lateralis) – пастки жағни олдинга ва ён томонга ҳаракатлантиради. II. ЧПЖБ функционал тузилиши ЧПЖБ кўп ҳаракатли бўғимлар қаторига киради ва қуйидаги асосий ҳаракатларни бажаради: 1. Депрессия ва элевация (оғизни очиш ва ёпиш)  Оғизни очиш – латерал птеригоид мушакнинг фаолияти.  Оғизни ёпиш – массетер, темпораль ва медиал птеригоид мушаклар томонидан амалга оширилади. 2. Протрузия ва ретрузия (пастки жағни олдинга ва орқага суриш)  Протрузия – латерал птеригоид мушакнинг икки томонлама фаолияти натижасида пастки жағ олдинга силжийди.  Ретрузия – темпораль мушакнинг орқа қисми пастки жағни орқага тортади. 3. Латерал ҳаракатлар (пастки жағни ёнга ҳаракатлантириш)  Бир томонлама латерал ҳаракат латерал птеригоид мушакнинг бир томонлама фаолияти билан таъминланади. III. ЧПЖБ дисфункциялари ва патологиялари ЧПЖБда турли патологик ҳолатлар учрайди, жумладан: 1. Темпоромандибуляр дисфункция (TMD) – бўғимда оғриқ, шовқин ва ҳаракат чекланиши кузатилади. 2. Бўғим дискининг силжиши – бўғим диски ўз нормал позициясидан силжиб кетиши натижасида оғриқ ва ҳаракат чекланиши юзага келади. 3. Остеоартрит ва артроз – бўғимнинг дегенератив ўзгаришлари натижасида юзага келади. 463 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 4. Бўғим яллиғланиши (артрит) – инфекция ёки автоиммун жараёнлар натижасида ривожланиши мумкин. Хулоса Чакка-пастки жағ бўғими (ЧПЖБ) инсон танасидаги энг муҳим ва мураккаб бўғимлардан бири бўлиб, у кўп функцияли ҳарака