FIZIKANÍŃ PAYDA BOLÍW TARIYXÍ

Аннотация

This article provides information on physics and its emergence, as well as the development of initial understanding of physics. Keywords: law, production, industry, culture, nature, Newton's laws, fraction, mechanics, magnetism. Adamzat bilmewden biliwge shekemgi uzaq hám mashaqatlı aralıqtı basıp ótti. Bunda ol onsha anıq hám tolıq bolmaǵan bilimlerdi anıq hám tolıq túsinikler menen almastırıp bardı. Bizge belgili, hesh qanday is joq jerden baslanbaydı, al hár bir jańa áwlad ózinen aldıńǵı ótkenler toqtap qalǵan jerden jumıstı baslaydı hám ózi ámelge asırǵan jumıslardı keyingi kelesheklerge tapsıradı. Bul jerde I. Nyutonnıń tómendegi sózlerin eslew úlken áhmiyetke iye. - Eger men basqalarǵa qaraǵanda uzaqtı kóre bilgen bolsam, bunıń sebebi, men ullı adamlardıń jelkelerinde turǵanlıǵımnan. Haqıyqatında da, Evklid hám Arximedlersiz Nyuton, Nyutonsız Eynshteyn yaki Bor, Xorezmiy hám Farabiysız Beruniy yaki Ibn Sina, Omar Hayyam hám Omar Shaǵmaniysız Ulugbek, bularsız Qazızada Rumiy yaki Ali qosshı bolmas edi. Yaǵnıy, hár bir áwlad ózinen aldın ótkenlerdiń miyrasın úyrenip, olar qaldırǵan jumıslar tiykarında ilim hám texnikanıń keleshektegi rawajlanıwın ámelge asıradı. Hár qanday pánniń tiykarǵı wazıypası usı pán shuǵıllanıp atırǵan tarawda ámeldegi nızamlardı ashıwdan ibarat bolǵanı sıyaqlı fizika tariyxı pániniń de wazıypası pánniń rawajlanıwın basqarıwshı nızamlardı jaratıwdan ibarat. 411 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Ápiwayı qaraǵanda bunday nızamlardıń bolıwı múmkin emestey bolıp kórinedi. Aldın ala Farabiy, Beruniy, Ibn Sino, Arximed, Nyutonlardıń dúnyaǵa keliwin bilip bolmaydı, alımlardıń pikiri hám oy-pikirin basqarıp bolmaydı. Sırttan qaraǵanda ilim tariyxı ullı danıshpanlardıń qadaǵalawǵa bolmaytuǵın jumıslarınıń nátiyjesi sıyaqlı bolıp kórinedi. Álbette, olardıń iskerligin tábiyatta júz beretuǵın qanday da bir háreket nızamlarına uqsas qáliptegi nızamlarǵa uqsatıp bolmaydı. Álbette, ilim bul insannıń quramalı pikirlewi hám dóretiwshilik jumısınıń jemisi. Biraq ilimniń rawajlanıwı áhmiyetli orın tutıwshı belgili bir tariyxıy sharayatlarda ámelge asadı. Bul nárseni bolsa, álbette, ilimiy talqılaw múmkin. Tariyxtan belgili, ilimniń rawajlanıwı ekonomikalıq rawajlanıw basqıshlarına baylanıslı. Qaysı jerde óndiris, sanaat, mádeniyat rawajlanıwı joqarı bolsa, sol jerde ilim rawajlanıwı da joqarı dárejede boladı. Biraq kúshli ekonomikanıń ózi ilim rawajlanıwı ushın jeterli eken degen ápiwayı pikirdi oyatpawı kerek. Kúshli ekonomika menen bir waqıtta ishki faktorlar dep esaplanatuǵın - ilimiy bilimniń jaǵdayı, hár bir mashqalanıń aktuallıǵı, zárúrligi, qızıǵıwshılıq hám talantıda áhmiyetli orın iyeleydi. Yaǵnıy ilimniń rawajlanıw nızamları ádewir quramalı. Hár qanday pánniń tariyxın úyreniwde, bul pán tiykarında qanday pán, bul pán óz rawajlanıwında ulıwma insanıylıq rawajlanıwda jámiyet rawajlanıwında qanday orın tutadı hám qanday metodlar menen úyreniliwi kerek. Usı kózqarastan qaraǵanda fizika tariyxın úyreniw, jámiyettiń rawajlanıw basqıshın úyreniwde tábiyattanıw pániniń jetekshileri menen bir qatarda tutqan ornı áhmiyetli. Sebebi fizika átirapımızdı qorshap turǵan tábiyat nızamların úyreniw menen baylanıslı bolǵanlıǵı sebepli, onı úyreniw tariyxı da júdá áyyemgi bolıp, házirgi kúnge shekem 2000 jıldan aslam waqıttı óz ishine aladı. Fizika páni ótken XX ásir dawamında sonshelli ózgerip ketti, fizika pánin úyreniwde onıń ápiwayı fizikalıq qubılıslardan baslap, onıń házirgi kúndegi quramalı rawajlanıwda dawam etip atırǵan rawajlanıwın insan sanasına sindirip barıw ushın da fizikanı pán tariyxı menen baylanıstırıp úyreniw zárúr. Fizika tariyxı páni fizikalıq bilimlerdiń ajıralmas bólegi bolıp tabıladı. Bizge belgili, dúnya dúzilisi haqqındaǵı bilimler birden qáliplespeydi, máselen: I. Nyuton nızamları mıńlap jillar úyrenilgen hám oni túsiniw ushın bolsa 250 jıl waqıt talap etildi. Insaniyat bilmegenlikten bilimlilikke ótiwi ushın júdá úlken qıyın mashaqatlı joldı basıp ótiw kerek edi. Sol sebepli de fizika tariyxın úyrenedi. Bul tariyx úzliksiz bolǵanı ushın da hár bir ótken dáwir pániniń rawajlanıwında óz ornın qaldırǵanı ushın fizika tariyxı da predmet sıpatında qaraladı. Fizika sózi grekshe sóz bolıp, "tábiyat" - barlıq degen mánisti ańlatadı. Bunı birinshi bolıp Aristotel ilimge kirgizgen. Ol fizikanı pán sıpatında qarap, onıń mashqalaların túsindirip berdi. Onıń dáwirimizge shekemgi fizikalıq máselelerge barlıq ádillik penen qatnas jasadı. 412 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Tábiyattaǵı barlıq zatlar nelerden dúzilgenligi, olardıń baslanǵıshı nelerden ibarat ekenligi, denelerdi qanday bóleksheler quraydı, bulardı biliw bolsa fizikanıń tábiyat haqqındaǵı ilim ekenligin jáne de dálilleydi.[1.12] Aristotelge shekem kóp danıshpanlar tábiyat qubılısların túsiniwge háreket etedi. Tiykarınan olar atom dúzilisin túsindiriwge háreket etti. Tábiyattan paydalanıw, olardıń kelip shıǵıw sebepleri, nelerden dúzilgenligi, bizdi qorshap turǵan álemdi neler qurayt