FRAZEOLOGIZMLARDA SEMANTIK MUNOSABAT (o‘zbek tilidagi iboralar misolida)

Аннотация

The attitude in the interpretation of phraseological units in linguistics goes back to the deep roots of the development of this science. The subject of study of phraseology is the nature and substantial properties of phraseology and the laws of their application in speech. In phraseology, as in lexicon, the linguistic-semantic relationship applies. The semantic structure of phraseologism consists of phrasing meaning (meanings) and additional meanings. This article examines the formation of semantic relations in phraseologism and provides a scientific basis with examples. Keywords: Phrase, semantic relation in phrasology, phraseologic synonymy, antonymy, omonia, paronymy. СЕМАНТИЧЕСКИЕ ОТНОШЕНИЯ ВО ФРАЗЕОЛОГИЗМАХ Аннотация. Отношение к толкованию фразеологических единиц в лингвистике восходит к глубоким корням развития этой науки. Предметом изучения фразеологии являются природа и содержательные свойства фразеологии и закономерности их применения в речи. Во фразеологии, как и в лексиконе, применяется лингво-семантическое отношение. Семантическая структура фразологизма состоит из формулировочных 2 15 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ значений (значений) и дополнительных значений. В данной статье рассматривается формирование семантических отношений во фразеологизме и приводится научная основа с примерами. Ключевые Слова: Словосочетание, семантическое отношение во фразеологии, фразеологическая синонимия, антонимия, омония, паронимия. Frazeologiya (gr. phrasis – ifoda va logos – ta’limot) atamasi ikki ma’noda ishlatiladi: 1) til frazeologik tarkibini o‘rganuvchi tilshunoslik sohasi; 2) shu tilning frazeologizmi majmui. Frazeologizm til hodisasi sifatida lison va nutqqa daxldor birlikdir. Frazeologizm ibora, frazeologik birlik, turg‘un birikma, barqaror birikma, frazeologik birikma atamalari bilan ham yuritiladi. Frazeologiya leksikologiya bo‘limining tarkibiy qismidir. Frazeologizm tashkil etuvchisiga ko‘ra qo‘shma leksema, so‘z birikmasi va gapga o‘xshaydi. Biroq ular ko‘proq qo‘shma leksema kabi til jamiyati ongida tayyor va barqaror holda yashaydi. Frazeologik sinonimiya. Sinonimiya - ma’no asosida belgilanadigan hodisa. O‘TILda sinonimiya quyidagicha ta’riflanadi: “til birliklarining ma’no jihatidan yaqinlik, ma’nodoshlik hodisasi”. Ma’nodoshlik hodisasi frazeologizmlarda ham mavjud. Frazeologizmning ma’nodoshlik paradigmasida birliklar ifoda semalari darajasiga ko‘ra farqlanadi: (yaxshi ko‘rmoq) – (ko‘ngil bermoq), (yer bilan yakson qilmoq) – (kulini ko‘kka sovurmoq) , (ipidan ignasigacha) - (miridan sirigacha) , (qilidan quyrug‘igacha) kabi iboralarda “butun tafsiloti bilan” atash semasi umumiy. Ammo ular uslubiy xoslanganlik va bo‘yoqdorlik darajasini ifodalovchi semalari bilan farqlanadi. Frazeologik sinonimiya masalasining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi tarixi prof. SH. Rahmatullayevning “O‘zbek frazeologiyasining ba’zi masalalari” nomli monorgrafiyasida ham qisman o‘z aksini topgan. Prof. SH. Rahmatullayev ta’kidlashicha: “frazeologik sinonimiya uchun umumiy va eng muhim mezon – bu semantik mezondir. Har bir sinonimik uyadagi frazeologik birliklar ob’yektiv borliqdagi bir xil tushunchalarni anglatishi kerak va shu bilan birgalikda, bir xil ma’noni anglatishi shart” Akademik N.M.Shanskiy frazeologik sinonimiya hodisasini quyidagicha ta’riflaydi: “ob’yektiv borliqdagi aynan bir xil predmetni anglatuvchi turli iboralar sinonimik frazeologizmlar deb ataladi”. I.A.Fedosofning fikricha, “yagona umumiy ma’noga ega bo‘lib, bir-birinidan semantik yoki uslubiy ottenkalariga ko‘ra farqlanuvchi iboralarga frazeologik sinonimlar deyiladi”. Frazeologik sinonimlar bilan variantlar o‘rtasida kam bo‘lmagan umumiy tomonlar bor, shu sababdan ko‘pincha ular chalkashtirilib yuboriladi. 2 16 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Masalan, gapda kesim vazifasida kelib, topilishi qiyin, kamyoblik’ni ifoda etuvchi “anqoning urug‘i”, “anqoning tuxumi” iboralari o‘zaro variantdosh, “anqoga shafe” iborasi ularga sinonim sanaladi yoki ‘g‘irt savodsiz bo‘lmoq, hech narsani bilmaslik’ ifodalovchi “alifni kaltak deyolmaslik”, “alifni tayoq deyolmaslik”, “alifni tayoq demoq” iboralari o‘zaro variantdosh, “ichini yorsa, alif chiqmaydi” shakli sinonimlik kasb etadi. SH. Raxmattullayev fikricha, “agar asosida boshqa-boshqa obraz yotishini barcha sinonimlar uchun umumiy belgi darajasiga ko‘tarsak, bir necha sinonimiya uyasidan voz kechgan bo‘lamiz”. Masalan, semantik maydon kategoriyasi nuqtai nazaridan tezarusli ko‘rinishda quyidagi sinonimiya uyalarini ko‘rishimiz mumkin: NOMUS: yer yorilmadi-yu, yerga kirib ketmaslik, yerga kirib ketmoq, yerga qaramoq, bo‘yni yor bermadi, boshini bukmoq, boshini xam qilmoq, beti chidamadi, qaysi yuz bilan, yuzi shuvut bo‘lmoq, yetti nomisni yerga bukmoq; MIQDOR: yer bilan osmoncha, bir shingil, bir chimdim, bi