KRIPTOVALYUTALAR VA RAQAMLI AKTIVLAR: FUQAROLIK HUQUQIDA YANGI MULK SHAKLI SIFATIDA

Аннотация

Maqolada kriptovalyutalar va raqamli aktivlarning fuqarolik huquqi nuqtai nazaridan yangi mulk shakli sifatida e’tirof etilishi o‘rganiladi. Raqamli aktivlarning huquqiy maqomi, ularning egalik qilish va muomala qoidalari xalqaro tajriba va milliy qonunchilik asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, blokcheyn texnologiyasi asosida shakllangan mulkiy huquqlar va ular bilan bog‘liq xavf-xatarlar ham ko‘rib chiqiladi. Fuqarolik-huquqiy munosabatlarda kriptovalyutalarning o‘ziga xos jihatlari va ularni huquqiy tartibga solish yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: kriptovalyuta, raqamli aktivlar, fuqarolik huquqi, blokcheyn, mulkiy huquqlar, tokenlar, intellektual mulk, elektron pul, smart-kontraktlar, huquqiy tartibga solish. Zamonaviy raqamli iqtisodiyot sharoitida kriptovalyutalar va raqamli aktivlar mulk huquqining yangi shakli sifatida fuqarolik-huquqiy munosabatlarda tobora muhim ahamiyat kasb etib bormoqda. An’anaviy mulk huquqi tushunchalari jismoniy va intellektual mulkka asoslangan bo‘lsa, raqamli aktivlar ushbu yondashuvga yangicha o‘zgarishlar olib kirmoqda. Kriptovalyutalar, tokenlar, NFT (nofungible tokens) va boshqa raqamli aktivlar huquqiy muhitda qanday tartibga solinishi kerakligi ko‘plab huquqshunoslar va iqtisodchilar tomonidan muhokama qilinayotgan dolzarb mavzulardan biridir. Kriptovalyutalarning an’anaviy moliyaviy vositalardan farqi shundaki, ular markazlashmagan tizimga ega bo‘lib, blokcheyn texnologiyasiga asoslangan. Shu sababli, ularning egalik huquqi, huquqiy himoyasi va bitimlarining qonuniy kuchi masalalari muayyan huquqiy va amaliy muammolarni keltirib chiqaradi. Turli mamlakatlarda kriptovalyutalarga bo‘lgan huquqiy munosabat turlicha: ayrim davlatlar ularni qonuniy mulk shakli sifatida tan olgan bo‘lsa, boshqalari ularni noqonuniy yoki tartibga solinmagan aktivlar deb baholamoqda. O‘zbekiston Respublikasida ham kriptovalyutalar va raqamli aktivlarning huquqiy maqomi va fuqarolik-huquqiy tartibga solinishi dolzarb mavzu hisoblanadi. Ushbu maqolada kriptovalyutalar va raqamli aktivlarning fuqarolik huquqidagi o‘rni, ularning huquqiy maqomi, egalik huquqi, bitimlarning yuridik kuchi hamda mulkiy huquqlarni himoya qilish masalalari tahlil qilinadi. Bundan tashqari, xalqaro tajribaga asoslangan holda O‘zbekiston qonunchiligida ushbu aktivlarning tartibga solinishiga oid imkoniyatlar ham ko‘rib chiqiladi. Kriptovalyutalar va raqamli aktivlar zamonaviy iqtisodiyotning ajralmas qismiga aylanib, moliyaviy operatsiyalar, savdo, investitsiyalar va raqamli mulk huquqlarini amalga oshirish vositasi sifatida keng qo‘llanilmoqda1. Biroq, ularning huquqiy maqomi hanuz aniq belgilangan emas va bu turli muammolarni yuzaga keltirmoqda. Shu sababli, kriptovalyutalar va raqamli aktivlarni fuqaroviy-huquqiy tartibga solishning zarurati ortib bormoqda. An’anaviy mulk huquqi jismoniy yoki intellektual mulk tushunchasiga asoslangan bo‘lsa, raqamli aktivlar bu tasnifga to‘liq mos kelmaydi. Kriptovalyutalar va tokenlarning egalik huquqini aniqlash, ularni meros qilib qoldirish, bitimlarni tasdiqlash va shaxsiy mulk sifatida himoya qilish muammolari 1 Tapscott, D., & Tapscott, A. "Blockchain Revolution: How the Technology Behind Bitcoin is Changing Money, Business, and the World" – Portfolio, 2016. (pp. 45-78) 4 ` mavjud2. Fuqarolik huquqi doirasida ularni qonuniy aktiv sifatida belgilash ularning egalik va huquqiy himoyasini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Kriptovalyutalar orqali tuziladigan bitimlar (smart-kontraktlar) avtomatlashtirilgan bo‘lib, odatiy shartnomaviy huquq qoidalariga to‘liq mos kelmaydi. Bu esa shartnomalarning haqiqiyligi, majburiyatlarning bajarilishi va nizolarni hal qilishda huquqiy aniqlikning zarurligini ko‘rsatadi. Smart- kontraktlar va kriptovalyuta tranzaksiyalarining qonuniy maqomini belgilash uchun fuqarolik kodeksiga tegishli normalar kiritilishi lozim. Kriptovalyutalar markazlashmagan va nazorat ostida bo‘lmagani sababli, ular firibgarlik, pul yuvish va noqonuniy faoliyatlar uchun ishlatilishi mumkin. Fuqarolik-huquqiy tartibga solish orqali kriptovalyuta bitimlarining shaffofligini ta’minlash va fuqarolarni huquqiy jihatdan himoya qilishga erishish mumkin3. Kriptovalyutalarning egalik huquqi an’anaviy mol-mulk kabi hujjatlar bilan tasdiqlanmaydi. Shu sababli, ularning meros qilib qoldirilishi yoki yo‘qolishi huquqiy muammolarni keltirib chiqaradi. Maxsus qonunchilik normalari orqali raqamli aktivlarning merosga o‘tish tartibini belgilash lozim. Dunyoning ko‘plab davlatlarida kriptovalyutalarni tartibga solish bo‘yicha maxsus qonunlar ishlab chiqilmoqda. AQSh, YI va Xitoy kabi yirik davlatlar kriptovalyutalarni moliyaviy aktivlar sifatida qabul qilib, ularning huquqiy maqomini belgilashga harakat qilmoqda. O‘zbekistonda ham raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish doirasida kriptovalyutalarni tartibga solish zarurati mavjud. 2018-yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining raqamli iqtisodiyot va kripto-aktivlar bilan bog‘liq farmonlari qabul qilingan bo‘lsa-da, bu