FUQAROLIK HUQUQIDA SUN’IY INTELLEKTNING TUTGAN O‘RNI

Аннотация

Ushbu maqolada sun’iy intellektning fuqarolik huquqida tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Sun’iy intellektning huquqiy shaxs maqomi, huquqiy javobgarlik masalalari va shartnoma huquqiga ta’siri o‘rganiladi. Shuningdek, xorijiy mamlakatlar tajribasi asosida sun’iy intellekt bilan bog‘liq huquqiy munosabatlarni tartibga solish usullari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari sun’iy intellekt huquqiy subyekt sifatida tan olinishi, uning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi ishtiroki va javobgarligi borasidagi muammolarni yoritishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Sun’iy intellekt, fuqarolik huquqi, huquqiy shaxs, huquqiy javobgarlik, shartnoma huquqi, raqamli huquq, robototexnika, axborot texnologiyalari huquqi, intellektual mulk huquqi, avtomatlashtirilgan qaror qabul qilish. Zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan sun’iy intellekt (SI) turli sohalarga, jumladan, fuqarolik-huquqiy munosabatlarga ham faol kirib kelmoqda. Bugungi kunda SI shartnomalar tuzish, huquqiy tahlil o‘tkazish, avtomatlashtirilgan huquqiy xizmatlar ko‘rsatish va nizolarni hal etish kabi jarayonlarda muhim rol o‘ynamoqda. Fuqarolik huquqi insonlar va yuridik shaxslar o‘rtasidagi mulkiy va nomulkiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquq sohasi hisoblanadi. Sun’iy intellekt esa ushbu munosabatlarga yangi yondashuvlarni olib kirib, ularni yanada samarali va tezkor amalga oshirishga yordam bermoqda1. Biroq SI dan foydalanish bilan bog‘liq huquqiy masalalar, javobgarlikning taqsimlanishi va uning huquqiy subyekt sifatida e’tirof etilishi kabi muammolar ham yuzaga kelmoqda2. Ushbu maqolada sun’iy intellektning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi o‘rni, uning huquqiy maqomi va kelajakdagi istiqbollari tahlil qilinadi. Shu bilan birga, O‘zbekiston huquqiy tizimida SI bilan bog‘liq muammolar va ularni hal etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi3. Zamonaviy texnologiyalarning rivojlanishi sun’iy intellekt (SI) tizimlarining turli sohalarga, jumladan, fuqarolik-huquqiy munosabatlarga ham faol kirib kelishiga olib keldi. Sun’iy intellekt kontraktlarni tuzish, shartnomalarni avtomatlashtirish, huquqiy tahlillarni amalga oshirish, nizolarni hal etishda yordam berish kabi jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi. Sun’iy intellekt (SI) zamonaviy fuqarolik-huquqiy munosabatlarda muhim o‘rin egallay boshladi. SI texnologiyalari avtomatlashtirilgan qaror qabul qilish, shartnomalarni tuzish va ijro etish, huquqiy xizmatlar ko‘rsatish hamda nizolarni hal etish kabi jarayonlarda foydalanilmoqda. Sun’iy intellekt shartnomalar tuzish jarayonini avtomatlashtirish orqali huquqiy munosabatlarni tezkor va samarali amalga oshirish imkonini beradi. SI quyidagilarga ta’sir ko‘rsatmoqda: Birinchidan, shartnoma shartlarini tahlil qilish va optimallashtirish – SI hujjatlarni avtomatik ravishda tahlil qiladi va eng maqbul shartlarni taklif etadi. Ikkinchidan, smart-kontraktlarni ishlab chiqish – Blokcheyn texnologiyasiga asoslangan SI dasturlari 1 Katyal, N. K. (2017). Disruptive Technologies and Liability in Private Law. Harvard Law Review, 130(8), 2103–2120. 2 Russell, S., & Norvig, P. (2020). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Pearson. – pp. 480-510. 3 Surden, H. (2019). Artificial Intelligence and Law: An Overview. Georgia State University Law Review, 35(4), 1305– 1344. 13 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si shartnoma shartlarini avtomatik ravishda bajarish imkoniyatini yaratadi. Uchinchidan, shartnoma shartlariga rioya etilishini monitoring qilish – SI real vaqt rejimida tomonlarning majburiyatlarini bajarishini nazorat qiladi va huquqbuzarliklarni aniqlaydi4. Sun’iy intellekt fuqarolik-huquqiy munosabatlarni tubdan o‘zgartirib, ularning samaradorligi va shaffofligini oshirmoqda. Biroq, uning huquqiy maqomi, javobgarlik masalalari va SI tomonidan yaratilgan huquqiy hujjatlarning qonuniyligi borasida hali ham ochiq masalalar mavjud. O‘zbekiston huquqiy tizimi SI ning ta’sirini hisobga olgan holda tegishli qonunchilikni ishlab chiqishi va xalqaro tajribalarni o‘rganishi lozim5. Kelajakda SI texnologiyalarini tartibga soluvchi huquqiy normalar ishlab chiqilishi natijasida fuqarolik- huquqiy munosabatlarda yanada samarali va xavfsiz mexanizmlar paydo bo‘lishi kutilmoqda. Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari tobora rivojlanib, ularning huquqiy maqomi va javobgarlik masalalari yuridik hamjamiyatda qizg‘in muhokama qilinmoqda. SI mustaqil huquqiy subyekt sifatida tan olinishi kerakmi yoki u faqat vosita sifatida qaralishi lozimmi? Agar SI xato qilsa yoki zarar yetkazsa, javobgarlik kimga yuklanadi? Ushbu savollarga javob topish fuqarolik-huquqiy munosabatlarning kelajakdagi rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Sun’iy intellekt hozircha hech bir mamlakatda mustaqil huquqiy subyekt sifatida tan olinmagan. Yuridik jihatdan u hozirda uch xil shaklda ko‘rib chiqilmoqda: Birinchidan, sun’iy intellekt vosita sifatida. Bu yondashuvga ko‘ra, SI shaxs yoki tashkilot tomonidan boshqariladigan oddiy texnologik vosita hisoblanadi. Bunday holda, SI ning