Разработка вспомогательных таблиц учета туризма в Узбекистане и совершенствование порядка их использования

Аннотация

This article describes the issues of improving the procedure for the development and use of tables of tourism satellite accounts in Uzbekistan based on international recommendations and the experience of developed countries. Keywords: system national accounts, tourism, tourism economic account, tourism satellite account, tourism industries. Туризм статистикаси туризм соҳасининг МҲТда кам ёритилган ёки умуман ёритилмаган иқтисодиётга, шунингдек, янги иш ўринлари- хусусиятларини ифодалаш мақсадида ишлаб нинг яратилиши, xусусий инвестицияларнинг чиқилган. ТЁҲнинг яратилиш тарихига назар жалб этилиши ва туризм салоҳиятининг оши- ташлайдиган бўлсак, унинг тўртта версиясини шига қўшган ҳиссасини ҳамда шу соҳада давлат алоҳида ажратиб кўрсатишимиз мумкин бўлади. сиёсатининг таъсирини баҳолашга хизмат қи- Ушбу версиялар қуйидаги расмда маълум бир лади. Шу муносабат билан тармоқларнинг бун- кетма-кетликда келтирилди. дай гуруҳлари одатда институционал сектор- ТЁҲнинг Канада статистикаси версияси ларни ташкил этмасада миллий ҳисоблар тизи- МҲТнинг “Ресурслар ва ишлатилиш” ҳамда мида алоҳида ёрдамчи ҳисоб сифатида юрити- “Харажатлар ва ишлаб чиқариш” жадваллари лади. асосида яратилган бўлиб, ушбу жадваллардан Ўзбекистон Республикаси Президенти- туризмга алоқадор кўрсаткичлар кенгайтирган нинг “2017-2021 йилларда Ўзбекистон Респуб- ҳолда ажратиб олинади. Туристлар томонидан ликасини ривожлантиришнинг бешта устувор сотиб олинган товарлар ва хизматлар тўғриси- йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясини даги маълумотлар махсус сўровномалар орқали “Фаол инвестициялар ва ижтимоий ривожла- шакллантирилади. Кўрсатилган хизматлар ва ниш йили”да амалга оширишга оид Давлат ишлаб чиқарилган товарлар ҳажмлари тўғриси- дастури тўғрисида”ги 2019 йил 17 январдаги даги маълумотлар туризм соҳаларида фаолият ПФ-5635-сонли Фармони ҳамда Ўзбекистон юритувчи корхона ва ташкилотларнинг ҳисо- Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг ботлари асосида шакллантирилади. Туристлар- “Ўзбекистон Республикасида миллий ҳисоблар- га товарлар ёки xизматларни етказиб берувчи нинг замонавий тизимини жорий этиш тўғриси- соҳалар учун туристлар томонидан истеъмол да”ги 2019 йил 19 августдаги 691-сонли Қарори қилинган ишлаб чиқариш коэффициенти турис- миллий ҳисоблар замонавий тизимининг муҳим тик талабни умумий ички талабдаги улуши си- ҳисобларидан бири бўлган ТЁҲни статистика фатида ифодалаш орқали аниқланади. Кейинча- амалиётига кенг жорий қилишни янада жадал- лик, ушбу усул туризм иқтисодий ҳисоби (ТИҲ) лаштиришга чинакам туртки бўлди. ёндашувидан кўра туризм ЯИМни аниқроқ баҳо- Шу муносабат билан туризм ёрдамчи ҳи- лаш имконини берди. Шунингдек, у хусусий тад- соби жадвалларини ишлаб чиқиш ва улардан биркорлик, ҳукумат, уй xўжаликлари ёки норе- фойдаланишда халқаро тавсиялар ва ривожлан- зидентлар истеъмолидан қатъий назар, барча ган давлатлар тажрибаларини ўрганиш ва улар- туризм истеъмолини ўз ичига олувчи товарлар нинг ютуқларини амалиётга жорий этиш муҳим ва хизматларга бўлган умумий туризм талаби- ҳисобланади. нинг баҳоланишини таъминлайди. Туризм ёрдамчи ҳисоби МҲТнинг асосий тамойилларига асосланган бўлиб, туризмнинг Иқтисодиёт ва таълим / 2021 № 1 248 РЕКРЕАЦИЯ ВА ТУРИЗМ Канада статистикаси версияси Жаҳон савдо ташкилоти (ЖСТ) версияси Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ИҲТТ) версияси Бутунжаҳон туризм ва сайёҳлар кенгаши (БТСК) версияси 1-расм. ТЁҲнинг версиялари [8] ЖСТ версиясининг асосий ёндашуви қийматини ўлчашнинг энг мос усули сифатида Канада статистикаси ва ИҲТТ версияларидан келишиб олдилар. Ушбу ривожланаётган кон- кўп фарқ қилмайди. Чунки, ЖСТ версиясида ҳам сенсус, биринчидан, xалқаро стандартларга му- ТЁҲнинг асоси сифатида “Ресурслар ва ишлати- вофиқ ТЁҲни шакллантиришга уринаётган мам- лиш” жадваллари маълумотларидан фойдала- лакатлар сонининг кўпайишини рағбатлантир- нилади. Бироқ, ушбу версиялар орасида баъзи ди, иккинчидан, бундай келишув аниқ бўлгун- бир фарқлар ҳам мавжуд. Жумладан, узоқ муд- га қадар ТЁҲни ривожлантиришга катта вақт ва дат фойданиладиган истеъмол маҳсулотлари куч сарфлаган мамлакатларнинг ишончини ҳамда иккинчи уйлар (фуқароларнинг доимий оқлади ва шу билан бутун дунё бўйлаб ТЁҲнинг яшаб турган уйларидан бошқа уйлари)га қилин- ривожланиш жараёнига таъсир кўрсатди. ган харажатлар тўғрисидаги маълумотларнинг Дунёда статистика тизими, шунингдек, ТЁҲда ифодаланиши, ҳукумат томонидан ёрдам- статистик кўрсаткичларни шакллантириш ме- чи xизматлар кўрсатиш, шунингдек, секторлар тодологияси, уларнинг халқаро стандартларга ҳисоби, молиявий ҳисоблар ва баланслардан мувофиқлиги бўйича Канада давлати юқори фойдаланиш масалалари бўйича фарқлар. ўринга эга ҳисобланади. Шу муносабат билан ИҲТТ версияси кўп жиҳатдан Канада ста- туризм статистикасининг юритилиши бўйича тистикаси версиясига ўxшайди. Ушбу версияда Канада тажрибасини ўрганиб чиқишни мақсад- жадваллар сони фарқлироқ бўлиб, ТИҲ билан га мувофиқ, деб ҳисоблаймиз. таққослаганда сезиларли устунлик мавжуд. Канадада туризм ҳисобига бўлган қизи- БТСК версиясида ҳам МҲТ