JAS PALWANLARDIN TEZLIGIN RAWAJLANDIRIW METODLARINA SIPATLAMALAR

Аннотация

Sportshınıń arnawlı tezligi reakciyanıń latent waqtı, bir háreketti orınlaw waqtı, háreketler seriyaların orınlawdıń maksimal tezligi, jıljıp júriwler tezliginde kórinedi. Sportshınıń bellesiw sharayatlarında bul tezlik formalarınıń kompleksli túrde kóriniwine dus keledi (birden-bir hám seriyalı háreketler, jıljıwlar tezligi, qorǵanıwǵa ótiw tezligi). Uluwma hám arnawlı tezlik arasındaǵı úzliksiz baylanıs ádette kishi razryadlı sporchılarda olardıń sport forması qáliplesiwiniń baslanǵısh sporchılarında kórinedi. Sporchınıń sport sheberligi hám qábileti ósip barǵan sayın uluwma rawajlandırıwshı shınıǵıwlardan arnawlı shınıǵıwlarǵa shınıǵıwdıń "kóshiriwi" kemeyedi. Tayanish sózler: Jeke háreket tezligi (kishi sırtqı qarsılıqtı jeńiw menen); háreketler jiyiligi,háreketler reakciyası tezligi (jasırın latent dáwiri).Tezlikti asırıp barıw (tezleniw, alıw) fazası,Tezliktiń salıstırmalı turaqlasıw fazası (starttaǵı tezleniw). Xalmuxamedov R.D.nıń pikirinshe, sportshınıń uluwma hám arnawlı tezligi ajıraladı. Uliwma tezlik - hár túrli háreketlerde, máselen, sprinterlik juwırıwda, sport oyınlarında hám t.b. tezlikti kórsetiw qábileti. Uliwma tezlik hárekettiń tez baslanıwında, sporchınıń arnawlı bolmaǵan jıljıwlarınıń tezliginde, jeke hám tez-tez orınlanatuǵın háreketlerdiń tez ámelge asırılıwında, bir háreketten yekinshi háreketke demde ótiw qábiletinde kórinedi. Sportshınıń arnawlı tezligi reakciyanıń latent waqtı, bir háreketti orınlaw waqtı, háreketler seriyaların orınlawdıń maksimal tezligi, jıljıp júriwler tezliginde kórinedi. Sportshınıń bellesiw sharayatlarında bul tezlik formalarınıń kompleksli túrde kóriniwine dus keledi (birden-bir hám seriyalı háreketler, jıljıwlar tezligi, qorǵanıwǵa ótiw tezligi). Uluwma hám arnawlı tezlik arasındaǵı úzliksiz baylanıs ádette kishi razryadlı sporchılarda olardıń sport forması qáliplesiwiniń baslanǵısh sporchılarında kórinedi. Sporchınıń sport sheberligi hám qábileti ósip barǵan sayın uluwma rawajlandırıwshı shınıǵıwlardan arnawlı shınıǵıwlarǵa shınıǵıwdıń "kóshiriwi" kemeyedi. Sonıń ushın shınıǵıw procesinde ulıwma tezlikti tárbiyalawshı qurallardan sporchınıń arnawlı tezlik sıpatların rawajlandırıw maqsetinde paydalanıw sporchınıń baslanǵısh tayarlıq basqıshında ózin aqlaydı. Sporchınıń sporttaǵı nátiyjeleri hám shınıǵıwshılıǵı artıp barǵan sayın tezlikti jáne de jetilistiriw sonday joldan barıwı kerek, koordinaciya jaǵınan tiykarǵı arnawlı shınıǵıwlarǵa 292 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 maksimal dárejede jaqınlasqan uluwma rawajlandırıwshı shınıǵıwlardı aqillı hám qunt penen tańlap alıw kerek. Abdullayev A., Xonkeldiyev Sh.X.lardıń pikirinshe, tezlik degende, individ háreketleriniń tezlik xarakteristikası, tiykarınan háreket reakciyasınıń waqtın belgileytuģın funkcional qásiyetler kompleksi túsiniledi. Tezliktiń payda bolıwınıń úsh tiykarǵı forması bar: 1. Jeke háreket tezligi (kishi sırtqı qarsılıqtı jeńiw menen); 2. Háreketler jiyiligi; 3. Háreketler reakciyası tezligi (jasırın latent dáwiri). Tezliktiń eń ápiwayı formalarınıń payda bolıwı bir-birine baylanıslı emes. Ásirese bul reakciya waqtına baylanıslı bolıp, kóp jaǵdaylarda háreket tezligi kórsetkishleri menen korellyaciyalanbaydı. Tezliktiń payda bolıwın atap ótilgen úsh formanıń ulıwmalastırmasınan (qosındısınan) anıqlaw múmkin. Máselen, 100 m ge juwırıw nátiyjesi starttan shıǵıw reakciyası waqtına, ayrıqsha háreketlerdiń orınlanıw tezligi (tepsiniw, sananı tez tiklew qádemler tezligi) hám basqalarǵa baylanıslı. Ámelde tutas háreketler (juwırıw, júziw) diń tezligi tolıq háreket aktiniń tezligine baylanıslı. Biraq, quramalı koordinaciyalıq háreketlerdegi tezlik tek tezlik dárejesine emes, al basqa sebeplerge, máselen, juwırıwda qádem uzınlıǵına, ol óz náwbetinde, ayaqtıń uzınlıǵına hám depsiniw kúshine de baylanıslı. Soniń ushin bir pútin háreket tezligi individtiń tezligin tek gana bir bólegin kórsetedi. Tiykarında tezliktiń eń ápiwayı formalarınıń payda bolıp atırǵanlıǵın talqılay alamız. Kóbinese maksimal tezlik penen orınlanıp atırǵan háreketlerde eki túrli fazası parıqlanadı: a) Tezlikti asırıp barıw (tezleniw, alıw) fazası; b) Tezliktiń salıstırmalı turaqlasıw fazası (starttaǵı tezleniw). Tezlikti asırıp barıw qábileti menen aralıqtı úlken tezlikte ótiw qábileti - tezlikti kórsetiwde biri-birine baylanıslı emes. Júdá joqarı dárejede starttan shıǵıw tezligine ie bolıp aralıqta tez juwıra almawı yamasa onıń kerisi de bolıwı múmkin. Signallarǵa reakciya jaqsı bolǵan jaǵdayda, háreket jiyiligi az bolıwı da baqlanadı. Psixofizikalıq mexanizmler tezlik reakciyasınıń xarakteriniń hár túrli kórinisine sebep boladı. Tezliktiń bunday xarakterde kóriniwin qısqa aralıqqa juwırıwda ayqın kóriwimiz múmkin. Starttı (waqit xarakteristikası boyınsha) tez alıw múmkin, biraq tezlikti aralıqta uzaq uslap tura almaslıǵına gúwa bolıwımız múmkin. Juwiriw tezligi hárekettiń kórsetilgen xarakteristikası menen salıstırmalı baylanıslı. Tezliktiń payda bolıwında juwırıwshı qádeminiń uzınlıǵı, onıń ayaǵınıń