JAS BASKETBOLSHILARDIŃ HÁREKET KÓNLIKPELERINIŃ ÓZGESHELIKLERI.

Аннотация

Basketbol oyını dawamında jas oyınshılar organizminiń funkcionallıq jaǵdayında, uzaq waqıt ishinde qayta tiklenbeytuǵın anaǵurlım kózge taslanatuǵın ózgerisler bolıwı múmkin. Sonıń ushın basketbolda nagruzkanı belgilewde organizmniń funkcional jaǵdayın esapqa alıp qoymastan, emocional tásir etiw dárejesin de esapqa alıw kerek. Dinamikalıq sistemalar ushın olardıń turaǵlılıǵı menen bir qatarda, belgili dárejedegi háreketsheńlik te tán nárse. Dinamikalıq sistemanıń turaqlılıǵı onıń bólimlerinen óz ara qatnası menen shártlenedi. Keyingi waqıtları háreket kónlikpeleri tiykarında jatqan fiziologiyalıq mexanizmlerdi úyreniwge qatnas jasawda sistemalı-strukturalıq kózqarastan izertlew keń qollanılmaqta. Tayanish sózleri: Dinamikalıq sistemalar ushın olardıń turaǵlılıǵı, Basketbol tez ózgermeli intensivliktegi, Basketbolshılar maydandı jaqsı kóre alıwı menen ajıraladı. Atap aytqanda, texnikalıq-taktikalıq usıllar, taktikalıq kombinaciyalar. Háreket kónlikpeleriniń fiziologiyalıq tiykarı bolıp esaplanatuǵın dinamikalıq stereotip óziniń túp tiykarı boyınsha eki qarama – qarsılıqtıń dialektikalıq birligin kózde tutadı. Bir tárepten belgili stereotip, ekinshi tárepten dinamikalıq, ózgermelilik yaǵnıy bas miy qabıǵında júz beretuǵın qozıw hám tormozlanıwdıń tiykarǵı processleriniń bir qálipligi. Háreket stereotipiniń dinamikalıǵı birinshiden, qozǵalıs apparatın quramalılıǵı, kinetikalıq hám nerv sistemasınıń ózgermeli jaǵdayı menen, al úshinshiden qorshap turǵan ortalıqtıń ózgermeli sharayatları menen bir waqıtta háreketlerdi orınlawdıń anıqlıǵın talap etiw, háreketlerdiń sırtqı kórinisi turaqlılıǵın talap etedi. Basketbol tez ózgermeli intensivliktegi, sharayatlı standart emes fizikalıq shınıǵıwlarǵa kiredi. Oyın dawamında háreketler intensivligi birese maksimal, birese ásten, al oyınnıń bazı bir waqıtlarında aktiv bulshıq et iskerligi toqtap qalıwı da múmkin. Intensivliktiń bunday ózgermeliligi oyın sharayatı, ózgerip atırǵan oyın shártleri menen anıqlanıp úzliksiz júz berip turadı. Nátiyjede, basketbol oyınında tez birinen-birine ótiwdi támiyinleytuǵın iskerliktiń bir dárejesinen basqasına, joqarıdan tómenge hám kerisinshe jaǵdaydı támiyinleytuǵın ózine tán dinamikalıq stereotipti payda etedi. Basqa sport túrlerinen ayrıqsha, joqarı dárejedegi basketbolshılar ózinen boyı uzınlıǵı menen 180 hám onnan joqarı, sonday-aq, bir qansha awırlıǵı menen de ajıralıp turadı. 288 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Sporttı jetilstiriw dáwirinde, oraylıq nerv sisteması arqalı analizatorlar xızmeti jaqsılanadı, reakciya tezligi artadı, óz háreketlerin basqarıw uqıplılıǵı jaqsılanadı. Basketbolshılar maydandı jaqsı kóre alıwı menen ajıraladı. Joqarı dárejedegi sportshılar top uzatıw anıqlıǵı hám top taslawlar háreketin orınlaw waqtın jaqsı bahalap biledi. Basketbolshı iskerliginiń ózgermeli xarakteri oyın dawamındaǵı funkciyalardıń anaǵurlım terbelislerin túsindirip beredi. Máselen, jaqsı tayarlıqqa iye bolǵan oyınshılardıń pulsi minutlıq dem alıs waqtında eń joqarı shoqqıǵa jetiwi múmkin. Sonıń menen bir qatarda, oyın dawamında qayta tikleniwi reakciyası saqlanıp qaladı. Jaqsı tayarlıqqa iye bolmaǵan hám joqarı dárejeli emes basketbolshılarda sharshawdıń rawajlanıp barıwı menen júrek qan tamırı sistemasınıń qayta tikleniwi kórsetkishleriniń bir qansha páseńlep atırǵanlıǵı, sonday-aq, dem alıs rawajlanıwında hám trenirovkadan soń 12 saat dawamında nápes alıw sırtqı kórinisiniń joqarı dárejesi, dáslepki jaǵdayǵa qaraǵanda kislorod qabıl etiuden joqarı bolıwı kózge taslanadı. Sonıń menen bir waqıtta, kislorod jetispewshiligine pútkilley beyimlesiwshilik payda boladı, bul, gipoksimiyanıń tez rawajlanıwında kórinedi, 12–24 saat ishinde funkciyalardıń normallasıwı júz beredi. Joqarı sheberliktegi basketbolshılarda qayta tikleniwge beyimlesiwsheńlik reyakciyası 6–9 saat kóleminde ótedi. Basketbol oyını dawamında jas oyınshılar organizminiń funkcionallıq jaǵdayında, uzaq waqıt ishinde qayta tiklenbeytuǵın anaǵurlım kózge taslanatuǵın ózgerisler bolıwı múmkin. Sonıń ushın basketbolda nagruzkanı belgilewde organizmniń funkcional jaǵdayın esapqa alıp qoymastan, emocional tásir etiw dárejesin de esapqa alıw kerek. Dinamikalıq sistemalar ushın olardıń turaǵlılıǵı menen bir qatarda, belgili dárejedegi háreketsheńlik te tán nárse. Dinamikalıq sistemanıń turaqlılıǵı onıń bólimlerinen óz ara qatnası menen shártlenedi. Keyingi waqıtları háreket kónlikpeleri tiykarında jatqan fiziologiyalıq mexanizmlerdi úyreniwge qatnas jasawda sistemalı-strukturalıq kózqarastan izertlew keń qollanılmaqta. Sport ámelleri jetilstirwin háreket kónlikpelerin turaqlılıǵı hám mobilligi bolıp tabıladı. Birinshiden, dinamikalıq turaqlılıq izbe-izlikti cikllardıń minimal variativligin támiyinlese, ekinshiden dinamikalıq turaqlılıq óziniń tábiyatı boyınsha garmoniyalıq terbelisler menen baylanısqan boladı. 1891-jılda amerikalı D. Neysmit tárepinen dáslepki ret oylap tabılǵan daslep ápiwayı mazmunli jaǵdaylı oyın mártebesine iye bolǵan basketbol búgingi