ҚАҲРАМОНЛИК МОДУСИНИНГ ЭЪТИҚОДИЙ ТАЯНЧИ

Аннотация

In this article, on the example of Erkin Azam's film story "Walking on Water", the processes of transformation of the heroic modus in Uzbek literature and art of the period of independence are studied. Keywords: film story, artistic detail, emotional perception, polyfunctionality, artistic reality, hypothetical conclusion, psychoanalytic interpretation, dialogue, remark, non-plastic image, modus, transformation Э.Аъзамнинг аксарият киноқиссаларида инсоннинг сувга бўлган муносабати у ёхуд бу даражада ўз аксини топган. Жумладан, “Сув ёқалаб”1 асарида Болта Мардоннинг кўнгил ҳоллари бевосита ташналикни қондириш истаги йўлидаги ўй-мулоҳазалар, хатти-ҳаракатлар фонида очилади. “Забаржад” асарида эса, бош қаҳрамон отасидан айрилиб қолишидан тортиб, шўрлик қизнинг бутун ғурбатли ҳаётию кутилмаганда чорбоғида шифобахш булоқ пайдо бўлишигача бўлган барча жараёнлар айнан сув бадиий деталига 1 Эркин Аъзам. Сув ёқалаб // Эркин Аъзам. Танҳо қайиқ. Киноқиссалар. Шарқ НМАК Бош таҳририяти, – Т. 2017. – Б. 9-42. 6 боғланишини кузатиш мумкин. Бинобарин, зоҳиран унчалик аҳамиятсиздай туюлган сув деталига дахлдор барча тафсилотлар ўзига хос ғоявий-бадиий юк ташийди. Ҳиссий идрок қилиш мумкин бўлган даражада предметлашиб, характерларнинг узвий бўлагига айланади. Демак, бадиий воқелик яратиш воситаси сифатида намоён бўлади. Дарҳақиқат, “Сув ёқалаб” асарида ифодаланган сув боғ-роғларнинг ташналигини қондирувчи жўн деталь бўлмай, полифункционал табиатга эга экани билан эътиборимизни тортади. Унинг ортида замондошимиз маиший турмуш тарзи – бадиий реалия мавжуд. Ёзувчи детални биринчидан, бадиий ҳаракат, портрет, пейзаж тасвири, ҳаётий вазият-ҳолатларни жонлантириш, руҳий ҳолатларни ишончли далиллаш мақсадида қўллайди. Бу ўринда бадиий деталнинг психологик функцияси ёрқин намоён бўлади. Иккинчидан, деталь воқеликни тўлақонли тасвирлаш, фикр-туйғуни тўлдириш, экспрессивликни кучайтиришга хизмат қилдирилган ўринларда унинг умумлаштирувчилик функциясидан фойдаланилади. Учинчидан, адиб китобхон диққтини сув деталига йўналтириш орқали унинг рецептив установка бериш функциясига мурожаат қилади ва асарнинг ишонтириш кучини янада орттиради. “Сув ёқалаб” асарида зоҳир кўзи ожиз, юзлари чечак касали асоратидан бужир тортган, аммо кўнгил нигоҳи тийран мўйсафид образи эътиборимизни тортади. Чунки мазкур қаҳрамон асардан-асарга кўчиб юради. Жумладан, биз уни “Эркак” фильмида ҳам учратамиз. Кекса донишманд, эътиқоди бутун, эътиборли зот – Ҳамро бобо Болта Мардоннинг ота қадрдони. Уни асарнинг икки ўрнидагина учратамиз. Биринчисида, Болта Мардон ўғиллари билан сув ёқалаб қулоқбошига бораркан, унинг йўли муроқаба ҳолатида ўтирган Ҳамро бобонинг супаси ёнидан ўтади. Чунки тунда нохуш туш кўрган ва марҳумлар руҳини шод этиш истагида бўлган раисни ички симтомлар шу манзил томон бошлаб келади. Раис кенжа ўғли орқали Ҳамро бобога пул берганида унинг юзларида жилмайишга ўхшаш беписанд ва истеҳзоли ифода зоҳир бўлади. Албатта, раис бу юз ифодасининг маъносини илғамай қолмайди. Икки ўртада шундай суҳбат бўлиб ўтади: Ҳамро бобо: – Буни нима қилай, раис? Болта Мардон: – Хўрозқанд олиб ейсиз, Ҳамро бобо! Кеча денг, раҳматли отам, ошнангиз, тушимга кирибди. Бир тиловат қилиб қўярсиз. Ирими-да. 7 Ҳамро бобо: – Тиловат иримига эмас, чин ихлос билан қилинади, раис! Болта Мардон: – Биламан, биламан. Биз сизга ишонамиз-да, Ҳамро бобо.2 Биз образларга бўлиб келтирган юқоридаги диалогда неча йиллар қишлоқда довруқ солиб, даврон сурган, ёши олтмиш бешга етганига қарамай, ҳамон она замин ва ташналикдан ўртанаётган дов-дарахтлар билан тиллашиб, Худонинг шу яратиқларига жони ачиганидан сув ёқалашни ўзига ор билмай, йўлга чиққан Болта Мардон ва Ҳамро бобо эътиқод даражаси қиёслангандай бўлади. Англашиладики, у раислик ва фирқалик нуқси ургани учун чолнинг кесатиқларига “Хўрозқанд олиб ейсиз” дея бир оз зарда билан жавоб беради. Унинг сиз ҳам юзимга соляпсизми? қабилидаги бу нолиши Ҳамро бобонинг кўнглини юмшатмайди. Шунинг учун ҳам у ихлоснинг самимий ва дилдан бўлишидан сўз очади. Болта Мардон имконсизликда кечган умридан озурда. Одамлар уни тушунишларидан, Худо билиб-билмай қилган саҳв-хатоларини кечиришидан умидвор. Демак, у ўз ўтган умрини сарҳисоб қилароқ, имкон қадар савоб амаллар қилишга интилаётган амалиёт одами. Шу боис, умр шомида унинг руҳий ҳаёти латифлаша боради. Собиқ раиснинг одоб доирасидаги шижоати Аллоҳнинг улуғлиги, ажру савобнинг муқаррарлигини ҳис қилгани, яхшилик сари интилганидан дарак беради. Болта Мардоннинг Ҳамро бобога ихлоси эса бир жиҳатдан, авлиёсифат бу мўйсафиднинг ота қадрдон экани, қолаверса чолнинг кўнгли, сўзи ва амали ўзаро уйғунлиги ҳавас қилиши билан изоҳланади. Бу ҳол, айни муаммонинг ижтимоий-маънавий илдизларини тафтиш этиш, хусусан шўронинг ишига аралашмаганида, унинг худосизлик сиёсати залвари остида муттасил таҳлика билан яшамаганида Болта Мардон ҳам эҳтимол Ҳамро бобо сингари тақводор одам бўлиши мумкин эди, -деган гипотетик тўхтамга келишга имкон беради. Албатта, бу эҳтимолий талқинга эргашиш киноқисса бадиий матнига зуғум ўт