WORKS OF AHMET BAITURSYNOV IN THE EDUCATIONAL SPACE OF KARAKALPAKSTAN

Аннотация

There are many great teachers who have faithfully served their country at any time and carried out educational activities, leaving behind the archives of the history of the nation and the ancient Kazakh culture. Among them is Ahmet Baitursynov, who carried the burden of a century worth of special mention, who in the turmoil of his time gave the young generation a spring of knowledge and education. He is a perfect writer, whose walls are broken for the Kazakh people, who grieves for their future, who calls the whole society to a breakthrough and wake them up. The destiny of the country has risen to the level of a great man who devoted his life to the future of his people and dreamed of the dawn of Independence. That is why his works and heroic deeds for the nation will forever be remembered by future generations. Today, in our Uzbekistan, as well as in the universities and schools of the Republic of Karakalpakstan, the works of Ahmet Baitursynov and patriotic, educational works left to young people are studied. Especially if education in the multinational Republic is conducted in 7 languages, including Kazakh language learners are in the first place. This is due to the fact that in 6 universities and 500 schools in the country the education is taught in the Kazakh language. Ahmet Baitursynov's works are studied in depth in all educational institutions where this education is conducted in the Kazakh language. Also, S. Majitov, who chose the first characters of the textbook of the Karakalpak alphabet, and professor J. Kairbayev was one of the first authors of the textbook, on the basis of the proposed alphabet of A. Baitursynov, he created the Karakalpak alphabet and invented the first holiday of the Karakalpak alphabet. Each sound description is written in verse for children. The first researchers of the phonetics of the Karakalpak language were J. Aralbayev, academician A. Dauletov also studied the works of Ahmet Baitursynov followed the example in their research. Classics of Karakalpak literature of the 50s K. Aimbetov and N. Daukarayev also benefited from Ahmet's research, contributed to the development of the literature of his people. In general, the works of Akhmet Baitursynov undoubtedly contributed to the development of Karakalpak linguistics and literature. This still requires in-depth research. Keywords: Karakalpak literature, Karakalpak alphabet, Akhmet Baitursynov, Karakalpak linguistics. XX ғасырды басында оқу-ағарту, ғылым жолында өте биік тұлға Ахмет Байтұрсынов болды. Ол алдымен, бастауыш сынып оқулықтарының авторы, екіншіден, алдыңғы қатарлы әдістемелі оқулық жазуда ғана қолданып коймай, қазақ тілін оқыту әдістемесі бойынша тұнғыш ғылыми еңбек жазған. А.Байтұрсынұлына дейін қазақ оқыту әдістемесінен ғылыми еңбек жазған ғалым болмаған. Сондықтан А.Байтұрсынұлы әдістеме заңдылықтарын оқулықтар жазуда іс жүзінде қолданған және әдістемені 55 ғылыми тұрғыда зерттеген ғалым дейміз. Ахмет Байтұрсынұлының есімі бүкіл түркі тілдес халықтардың тарихына Кемал Ататүрік, Ысмайылбек Гаспыралы есімдерімен қатар мәңгі өшпестей болып, алтын әріптермен жазылды. Қазақ халқының тарихында өзінің рухани сана-сезімі мен парасаты және жалпы болмысы жағынан айрықша орын алатын ол — фольклорист, ақын - жазушы, публицист, аудармашы, қазақ тілі мен әдебиетінің негізін қалаушы, ірі филолог, лингвист- ғалым, түрколог-реформатор, ағартушы- демократ, гуманист, педагог, зерделі тарихшы, журналист,қазақтың тұнғыш реформаторы, профессор, «Алаш» партиясын құрушы, қазақ ғылымының алғашқы ұйымдастырушысы, оқулықтар жазудың білгір маманы, қазақ елінің тәуелсіздікке жетуі үшін жан аямай күрескен ер азаматы, қоғам ғайраткері, өз халқының жалындап жанған адал перзенті. Коммунистік- тоталитарлық жүйенің қылышынан қан тамып тұрған кезінде Ахмет Байтұрсынұлының есімін атауға тыйым салынғаны белгілі. Сөйтіп, 70 жыл бойы Ақаңның рухани мұралары мен оны есімі тарихтан алынып тасталды. Әйтсе де, Ақаң есімі бүгінгі таңда қайта тіріліп, тыныс алып, халқының рухани өміріне өлшеусіз серпіліс әкеліп отырғаны да тарих шындығы. М. Әуезов осыдан 70 жыл бұрын-қазақ халқының бостандығы, тәуелсіздігі мен ұлтты бірлігі үшін жан аямай тер төккен және сол мақсатқа жету жолында жанын пида еткен ғұлама азаматтың ғұмырын зор бағалап, «Ахаңды оқыған азаматгарды туңғыш көсемі» деп көрсеткен болатын. Ахаңның қазақ халқы үшін атқарған істерін, армандаған мақсат-мұратын жеке адам мүмкіндігін өлшеміне сыйғызуға болмайды. Оны жан дүние байлығы, рухани құдіреті оның көрегендігінде. Ахаңның сонау заманның өзінде-ақ көтерген проблемалары, жазба мұрасының мән-мазмұны бүгінгі танда тәуелсіздік алып отырған мемлекетіміздің күн тәртібіндегі көкейкесті мәселелерге жазьш кеткен жауаптай көрінеді. Ахмет Байтұрсынов қазақша әліппе жасауы, араб жазуына кіргізген реформасы, қазақ тілі білімінің негізгі терминдерін жұртымыздың образды ойлау мүмкіндігімен сабақтастырып, өз топырағымыздан тауып, олар тұнғыш анықтама бергені, дыбыс жүйесін «фонетика», сөз жүйесін «морфология», сөйл