ЭРКИН АЪЗАМ ИЖОДИЙ-ЭСТЕТИК КОНЦЕПЦИЯСИ

Аннотация

Ушбу мақолада Э.Аъзамнинг “Забаржад” киноқиссасида “кичик одам”нинг кўнгил ҳоллари ахлоқий-маърифий конфликт асосида тасвирланганини кўрсатиш, ёзувчи ижодий-эстетик концепциясини таҳлил ва тадқиқ қилиш асосида бу асар наинки ёзувчи ижоди, балки кейинги йиллар ўзбек адабиётида ҳам аёл образини яратиш йўлидаги муҳим ютуқлардан бири экани кўрсатилган. Калит сўзлар: сюжет баёни, моноспектакл, ижодий-эстетик концепция, конфликт, характер, миллий-ментал тафаккур, ижтимоий-ахлоқий ёндашув, сексопотологик ёндашув, поэтик маҳорат. Аннотация: В данной статье на основе анализа и исследования творчески- эстетической концепции в киноповесте Э.Азама «Забарджад» показано, что настроение «маленького человека» изображено на основе нравственно-воспитательного конфликта. Данный Киноповесть является не только одним из событий в творчестве писателья, но и важный достижение создания женского образа в узбекской литературе в последующие годы. Ключевые слова: описание сюжета, моноспектакль, творчески-эстетическая концепция, конфликт, персонаж, национально-ментальное мышление, социально- этический подход, сексопатологический подход, поэтическое мастерство. Annotation: In this article, based on the analysis and study of the creative and aesthetic concept in E. Azam's film story "Zabardzhad", it is shown that the mood of the "little man" is depicted on the basis of a moral and educational conflict. This film story is not only one of the events in the writer's work, but also an important achievement in the creation of a female image in Uzbek literature in subsequent years. Keywords: description of the plot, one-man show, creative and aesthetic concept, conflict, character, national mental thinking, social and ethical approach, sexopathological approach, poetic skill. Эркин Аъзамнинг “Забажад” 1 кисаси Муқаддимасида олти-етти яшар қизалоқ – Забаржаднинг кутилмаган тасодиф туфайли ўттиз беш-қирқ ёшлар 1 Эркин Аъзам. Забаржад // Эркин Аъзам. Танҳо қайиқ. Киноқиссалар. Шарқ НМАК Бош таҳририяти, – Т. 2017. – Б. 43-84. 40 чамасидаги отаси (Жўрабой) нинг жони эвазига Қизилсойга чўкмай, омон қолгани хабари берилади. Шундан сўнг, орадан ўтган қарийиб чорак асрлик давр: қизчанинг униб-ўсиб, улғайиши, бўй етиши ва узатиладиган ёшдан ўтиб – ўттизлардан ошиб қолишигача бўлган давр хронологик ёритилмайди. Сюжет баёнида моноспектакл2 услубидан фойдаланилади, яъни қиссахонлик персонажга ишониб топширилади. Ўқувчи (томошабин) Э.Аъзам ижодий- эстетик концепциясини ҳануз айбдорлик ҳиссидан халос бўлолмаган, ўтган йиллар кўнглидаги доғни ювиб кетолмаган шўрпешона Забаржаднинг вазият- ҳолат ёхуд муайян хотира-кечинма талабига мувофиқ ўз кўнглини очишига кўра англай боради. Масалан, қабристонда Қуръон тиловатидан кўнгли эриган Забаржаднинг аламли йиғиси, изтирообли фарёдидан сўнг унинг қуйидаги дил иқрорлари келтирилади: “ – Дада! Дадажоним! Нега бизни ташлаб кетдингиз, нега? Қўйинг эди, мен чўкиб кетай эди ўшанда! Мен ўлиб кетай эди! Жонингизга зомин бўлиб, сизга бадал қолиб нима қилдим мен бу дунёда, дадажон?! Шунча йилдан бери бу касофатингизни нега ер ютмайди дада?! Дадажо-он!”. (73- 74-б.) Таъкидлаш ўринлики, ижтимоий-маиший ҳаётда ўзига муносиб жой излаган Забаржад биз ўрганган – дил туғёнларини ишоралар тилида ифода этувчи, уятли, андишали анъанавий аёллар образидан фарқли тарзда, ўзгачароқ характер соҳиби экани, туйғуларига эрк бера олиши билан эътиборни тортади. Эркин Аъзам адабиётшунос Гулноз Сатторова билан суҳбатида бу ҳолни шундай изоҳлайди: “– Ўзбек хотин-қизи фақат Кумушбиби ёки Зеби-Зебоналар эмасдир. Бугун у ўзгарган – орадан бир-бир ярим аср вақт ўтди-ку! Бугун у, керак бўлса, ўша серишва француз хонимларига ҳам дарс беради! Кўчага чиқинг – кўрасиз! Демак, миллийлик экан деб, кўра-билатуриб ҳаёт ҳақиқатини сипоришлаб, андавалаб кўрсатиш ҳам адабиётнинг фазилати саналмаса керак. Қаҳрамонни китобхонлар мазахўрак бўлиб қолган кечаги адабиётдан эмас, бугунги воқеликдан қидирсангиз – Забаржаддан баттарлари ҳам топилади. Сиз у қизнинг озроқ шаддодлигию “туйғуларига эрк бергани” ни айтяпсиз, холос. Фазилатлари-чи? Мардлигу тантилиги-чи?.. 2 https://qomus.info/encyclopedia/cat-b/bir-aktyor-teatri-uz/ 41 Ички инсоний бир ҳурликка интилиш, бу йўлда одатдаги ҳисоб- китобдан қочиб, бировнинг ҳаққу молига очиқ кўз солмай, азбаройи кўнгил майлига, тақдир тақозосига қараб иш тутиш асносида рисоладан жиндай четга чиқмоқ миллий тийнатни бузиш саналса, бунда айб Забаржадда эмас, уни ёзган муаллифда! Муаллиф эса Забаржад қиз тўғрисида нақл этаётиб, ўзбек китобхони бунга қандай қарайди-қарамайди – ўйлаб ҳам ўтиргани йўқ, кўнглида борини, кўрган-билганини ёзгану қўйган. Чунки у ҳаётдан ва адабиётдан хабардор кўзи очиқ китобхонга ишонади. Чунки бу ишга бирон бир ғараз ёки ғирромлик аралашмаган!”3 Агар замонавий ўзбек драматургияси, хусусан Э,.Аъзам киноқиссалари зоҳиран кузатилса, уларда оилавий-маиший мавзуларга бирқадар кўпроқ ўрин ажратилгандек туюлади. Аслида, бу ҳол янгича услубий йўллар излаш, ижтимоий-сиёсий, ғоявий-мафкуравий муаммоларга урғу бериш анъа