MICROSOFT EXCEL ЭЛЕКТРОН ЖАДВАЛИДАН ФОЙДАЛАНИБ ИЛМИЙ ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИНИ СТАТИСТИК ҲИСОБЛАШ

Аннотация

Microsoft Excel жадвал процессоридан фойдаланиш, шу жумладан "математик статистика" маълумотларни таҳлил қилиш воситаси профессионал статистик пакетлардан фойдаланмасдан ва ўрганмасдан маълумотларни таҳлил қилиш жараёнини автоматлаштиришга имконини беради. Калит сўзлар: Microsoft Excel, КОРРЕЛ функцияси, PEARSON, корреляция, илмий, тадқиқот, статистик таҳлил, автоматлаштириш. Ҳар қандай фундаментал ёки экспериментал илмий тадқиқотларнинг якуний босқичида албатта олинган натижаларнинг статистик таҳлили амалга оширилади. Шуни таъкидлаш керакки, эксперимент давомида ишончли маълумотни ўз ичига олган кўрсаткичларни олиш учун тадқиқотчи экспериментни режалаштириш босқичида статистик билимга эга бўлиши керак. Бунда, режани ишлаб чиқиш босқичидаёқ тадқиқотчи ўз ишида қандай турдаги ўзгарувчилар бўлишини аниқ тушуниши керак: сифатий ёки миқдорий. Ҳар қандай миқдорий ўзгарувчилар узлюксиз кўрсаткич ёки дискрет кўрсаткич бўлиши мумкин. Шунингдек, ўзгарувчининг олиши мумкин бўлган диапазон ўлчов шкаласига боғлиқ: номинал, тартибли, интервалли ва рационал (нисбатлар шкаласи). Бу фарқлар экспериментал натижаларни статистик таҳлил қилиш усулларини танлашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Маълумотларни таҳлил қилиш жараёнининг ўзи статистик 67 усулларнинг иккита асосий туридан фойдаланишни ўз ичига олади: тавсифловчи ва далилларга асосланган (аналитик). Таърифлаш усуллари маълумотларни ихчам ва тушунарли тарзда тақдим этиш усулларини ўз ичига олади: жадваллар, графиклар, частоталар (мутлақ ва нисбий), марказий тенденция ўлчовлари (ўртача, медиан, мода) ва маълумотларнинг тарқалиши ўлчовлари (дисперсия, стандарт оғиш), квартиллараро диапазон) ва бошқалар). Бошқача қилиб айтганда, тавсиф усуллари ўрганилаётган намуналарни тавсифлайди [4]. Тажриба натижаларини таҳлил қилишда компютердан фойдаланиш ҳозирги куннинг муҳим талабидир. Масалан, тажрибалардан олинган натижаларини қайта ишлаш учун таклиф қилинган Крамер-Уелч, Уилкохон – Манн – Уитни каби статистик мезонлар, бир хиллик мезонлари χ2 (Пирсон), Фишер, профессионал статистик пакетлар - Statistika, StatGraphics, SPSS ва бошқаларда тўғри киритилган. [5]. Бироқ, бу дастурлар лицензияланган, ҳамда улар жуда мураккаб, бу дастурларни ўзлаштириш, амалларни бажариш учун катта меҳнат ва вақт сарфини талаб қилади. Ушбу профессионал статистик пакетлар билан бир қаторда деярли ҳар қандай шахсий компютерда ўрнатилган машҳур Microsoft Office стандарт пакетига киритилган Microsoft Excel электрон жадвалида баъзи статистик таҳлил воситалари масалан, “Таърифловчи статистика” маълумотларни таҳлил қилиш воситаси мавжуд. Шунингдек, Microsoft Excel имконида, маълумотларнинг график кўринишини амалга оширишга, бу эса илмий тажриба натижалари тақдимотининг кўринишини ошириш имконини беради. Урганилаётган жараёнларда юз берувчи қонуниятларни таҳлил қилиш, аниқлаш учун математик статистикадан фойдаланиб қўлда ҳисоблаб чиқиш машаққатли ва кўп вақт талаб қиладиган жараёндир. Тадқиқот натижаларини қайта ишлашни соддалаштириш ва вақт харажатларини камайтириш учун Microsoft Excel дастури “Функциялар устаси” (Мастер функция) вариантини, шунингдек, икки юздан ортиқ ўрнатилган функцияларни, жумладан, маълумотларни таҳлил қилиш вариантини тақдим эта оладиган математик статистика функциясини ҳам ўз ичига олган. [13]. Тадқиқотнинг мақсади Microsoft Excel электрон жадвалидан фойдаланган ҳолда илмий тадқиқот натижаларини иккиламчи статистик ҳисоблаш учун корреляция таҳлилидан фойдаланиш хусусиятларини тақдим этишдан иборат. Материаллар ва усуллар Статистик тадқиқотнинг вазифаси иккита тасодифий ўзгарувчилар ўртасидаги боғлиқликни аниқлаш учун тақсимланишидаги ўхшашлик ёки фарқларнинг ишончлилигини аниқлашдан иборат. Алоҳида ҳодисаларнинг ўзаро боғлиқлигини билиш ўрганиш объектларидан бирининг ўзига хос 68 хусусиятлари ёки маълум ташқи шароитлар ўзгарганда вазиятнинг ривожланишини олдиндан кўриш ва башорат қилиш имконини беради [5]. Илмий ўлчовларнинг ишончлилигини ўрганиш усулларидан бири сифатида кўпинча иккита тасодифий ўзгарувчи ўртасидаги боғлиқлик даражасини аниқлашдан иборат корреляция таҳлили усули қўлланилади [6]. Бундай муносабатнинг миқдорий кўрсаткичи кузатувларнинг нормал тақсимланишини (параметрик усуллар) қабул қиладиган ва қуйидаги формула бўйича ҳисобланадиган PEARSON корреляция коеффициенти бўлиши мумкин: бу эрда xi ва yi ўзаро боғлиқ хусусиятларнинг рақамли қийматлари; Mx ва My - мос келадиган арифметик ўртача; n - корреляция қилинган хусусиятнинг рақамли қийматлари жуфтлари сони. Амалда корреляция коеффициенти 1 дан (тўғридан-тўғри функционал боғлиқлик) -1 (тескари функционал боғлиқлик) [4] гача бўлган маълум қийматни олиши мумкин. Агар корреляция коеффициенти 0 бўлса, хусусиятлар ўртасида боғлиқлик йўқ. Ўрганилаётган хусусиятлар ўртасидаги боғлиқлик даражасини баҳолаш учун олинган ҳисобланган қийматни бирон бир муҳимлик даражасида қандайдир муҳим қиймат билан солиштириш керак. Кўпинча, 0,05% аҳамиятлилик даражасида таққослаш учун 0,95 корреляция коеффициентининг қиймати ишлатилади. Агар корреляц