EFTALIYLAR DAVLATINING VUJUDDA KELISHI VA BU DAVLATNING O’RTA OSIYODAGI YIRIK SALTANATGA AYLANISHI

Аннотация

The first historical sources about the Ephthalites are found in Chinese chronicles. According to these sources, they were originally nomadic tribes living between the Syr Darya and Amu Darya rivers. Later, they moved south, reaching the territories of Khorasan and Northern India. There are various assumptions about the origin of the Ephthalites. Some historians include them among the Turkic peoples, while others consider their origin to be a mixture of Turkic, Iranian and other nomadic tribes. They originally lived in the territories of present-day Uzbekistan, Tajikistan and Turkmenistan, and in the 5th century they gained strength and moved south. Keywords: "Ak Hun state" Syr Darya and Amu Darya China, Sassanids and Guptas. ВОЗНИКНОВЕНИЕ ГОСУДАРСТВА ЭФТАЛИТОВ И ЕГО ПРЕВРАЩЕНИЕ В КРУПНОЕ ЦАРСТВО В СРЕДНЕЙ АЗИИ Аннотация. Первые исторические источники об эфталитах появляются в китайских летописях. Согласно этим источникам, изначально это были племена, проживавшие между реками Сырдарья и Амударья и ведшие кочевой образ жизни. Позже они двинулись на юг, достигнув районов Хорасана и Северной Индии. 217 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Существуют различные предположения о происхождении эфталитов. Некоторые историки относят их к тюркским народам, в то время как другие полагают, что они произошли от смеси тюркских, иранских и других кочевых племен. Первоначально они проживали на территориях современных Узбекистана, Таджикистана и Туркменистана, а в V веке усилились и двинулись на юг. Ключевые слова: «Государство Ак-Хунов», Сырдарья и Амударья, Китай, Сасаниды и Гупты. Eftaliylar davlati (yoki "Ak Xunlar davlati") V–VI asrlarda Markaziy Osiyo, Xuroson, Afg‘oniston va Hindiston hududlarida hukm surgan yirik ko‘chmanchi davlatlardan biri bo‘lib, ularning asosiy qismi turkiy va eftalit qabilalaridan iborat edi. Ushbu davlat o‘z davrida qudratli harbiy kuchga ega bo‘lib, Sosoniylar va Gupta imperiyasi kabi yirik davlatlar bilan raqobat qilgan. Eftaliylar haqida tarixiy manbalarda turli qarashlar mavjud. Ba’zi tadqiqotchilar ularni turkiy xalqlar qatoriga kiritsa, boshqalari ularning kelib chiqishini irqiy jihatdan turli qabilalar aralashmasi deb hisoblaydi. Ular dastlab Sirdaryo va Amudaryo oralig‘ida yashagan bo‘lib, V asrda janubga siljib, hozirgi O‘zbekiston, Tojikiston, Afg‘oniston va Pokiston hududlarida o‘z hukmronligini o‘rnatgan. Eftaliylar davlatining eng qudratli hukmdori Toroman (V asr oxiri – VI asr boshi) bo‘lib, u Hindiston shimoliy hududlarini bosib olib, Gupta imperiyasiga katta zarba bergan. Keyinchalik uning vorisi Mixirakula ham Hindiston shimolida hukmronlik qilib, buddaviylarga nisbatan qattiq siyosat yuritgan. Eftaliylar davrida:  Savdo-sotiq va madaniyat rivojlandi. Buyuk Ipak yo‘li orqali savdo aloqalari kengaydi.  Harbiy qudrat oshdi. Ular o‘z davrining eng kuchli suvoriy armiyalaridan biriga ega edi.  Xitoy, Sosoniylar va Gupta imperiyasi bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatildi. VI asrning ikkinchi yarmida Eftaliylar davlati zaiflashdi. 557-yilda Sosoniy shohi Xusrav I Anushirvon va Turk xoqonligi qo‘shinlari Eftaliylarni tor-mor etib, ularning hududlarini bo‘lib oldi. Shundan so‘ng, eftaliy qabilalarining bir qismi turkiy qavmlarga qo‘shilib ketdi, ba’zilari esa Hindiston tomon ko‘chdi. Eftaliylar davlati Markaziy Osiyo va Hindiston tarixida muhim o‘rin tutgan. Ular nafaqat harbiy jihatdan kuchli davlat bo‘lgan, balki savdo, madaniyat va diplomatiyada ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Ularning qudrati qisqa muddat davom etgan bo‘lsa-da, ularning izlari keyingi turkiy va fors davlatlarida ko‘rinib turadi. 218 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3 Eftaliylar davlati (yoki "Ak Xunlar") V–VI asrlarda Markaziy Osiyo, Xuroson, Afg‘oniston va Hindiston hududlarida hukmronlik qilgan yirik ko‘chmanchi imperiyalardan biri hisoblanadi. Ushbu davlat o‘zining qudratli harbiy kuchi, strategik savdo yo‘llarini nazorat qilishi hamda o‘ziga xos madaniyati bilan tarixda muhim o‘rin tutgan. Eftaliylar Sosoniylar, Gupta imperiyasi va Turk xoqonligi kabi yirik davlatlar bilan munosabatda bo‘lib, ba’zida ular bilan ittifoqlar tuzgan, ba’zan esa keskin harbiy to‘qnashuvlarga kirishgan. Ularning kelib chiqishi, davlat tuzilishi va inqirozi hali ham tarixchilar o‘rtasida qizg‘in bahs mavzusi bo‘lib kelmoqda. Eftaliylar haqida ilk tarixiy manbalar Xitoy yilnomalarida uchraydi. Ushbu manbalarga ko‘ra, ular dastlab Sirdaryo va Amudaryo oralig‘ida yashagan, ko‘chmanchi turmush tarzini kechirgan qabilalar bo‘lgan. Keyinchalik ular janubga siljib, Xuroson va Shimoliy Hindiston hududlariga yetib borishgan. Eftaliylarning kelib chiqishi haqida turli taxminlar mavjud. Ba’zi tarixchilar ularni turkiy xalqlar qatoriga kiritishsa, boshqalar ularning kelib chiqishini turkiy, eroniy va boshqa ko‘chmanchi qabilalar aralashmasi deb hisoblaydi. Ular dastlab hozirgi O‘zbekiston, Tojikiston va Turkmaniston hududlarida yashagan bo‘lib, V asrda kuchayib, janubga harakat qilganlar. Arxeologik to