БАДИИЙ ИЖОДДА АНЪАНАВИЙ ТУШ РАМЗЛАРИНИНГ БЕРИЛИШИ

Аннотация

This article discusses the phenomenon of dreams, which is considered a folklore chronotope, the close connection of symbols associated with it with folk beliefs, the fact that, in accordance with this tradition, modern writers, while using dream imagery in their works, strive not to deviate directly from this tradition, and the fact that symbolism serves as a code-key for dreams. Key words: dream event, symbolism, code - key, motive, natural phenomena, caromat, indolence, modern literature, unbridled horse. Туш ҳодисаси ва рамзийлик бир-бири билан боғлиқ эканлигини ҳозирги замон психоанализ таълимотининг йирик мутахасисларидан бири Эрих Фромм ҳам илмий исботлаб берган эди.1 Тушдаги ҳар бир тасвир, нарса ва ҳодиса, хатти-ҳаракат ва ҳолат ўзининг маъносига – таъбирига (рамзий моҳиятига – Ш.И.) эга. 1 Фромм Э. Унутилган тил // Миллий тикланиш, 1996, 20 февраль. 48 NEW RENAISSANCE 2025 MARCH INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 3 Тушлар асосан, рамзий маъносига қараб таъбирланади. Шунинг учун рамзийлик туш учун код – очқич вазифасини ўтайди. Тушлар бевосита ундаги рамзий деталларга таяниб изоҳланиши таъбир ҳисобланади. Бунда кўпроқ халқона эътиқодга таяниб, туш рамзларига муносабат билдирилиши алоҳида эътиборни тортади. Шу анъанага мувофиқ замонавий адабиёт вакиллари ҳам ўз асарларида туш тасвиридан фойдаланар эканлар, бевосита ана шу анъанадан чекинмасликка интилишади. Бадиий асарларда қўлланган туш мотивларида кўпинча қуйидагиларнинг рамзий тимсол сифатида қўлланганлигини кўрсатади: 1.Уй-рўзғор буюмлари рамзлаштирилади. Айтайлик, халқимиз орасида аёл киши тушида бешик кўрса, ўнгида тобут кўради, деган таъбир бор. Бу таъбирдан ёзувчи Ўткир Ҳошимов «Икки эшик ораси» романида ўринли фойдалана олган.2 Ёзувчи тушдаги бешик тобут рамзи эканини очиб бера олган. 2.Ҳайвонлар, қушлар, ҳашоратлар рамзлаштирилади. Маълумки, туш таъбирномаларида от – тақдирни билдириб келади. Агар киши оқ отга минса, ишларининг унуми, бирданига кўтарилиб кетиши ёки узоқ юртларга сафар қилиши таъкидланади. Эгарсиз ва жиловсиз от кўринса, ишларнинг орқага кетишини билдиради. Отдан йиқилиш ёки отнинг кишини олиб қочиши хосиятсизлик, ўлим белгиси ҳисобланади.3 Ў.Ҳошимовнинг “Тушда кечган умрлар” романида от образи қатнашган туш мотиви орқали асар қаҳрамони Рустамжоннинг кутилмаганда узоқ юрт – Афғонистонга ҳарбий хизматга кетиб қолиши, у ердан руҳан эзилиб, асабий, тажанг бўлиб қайтишию жамиятдаги ижтимоий адолатсизликларни кўтаролмай, бевақт хазон бўлиши воқеалари бадиий акс эттирилган.4 3. Сув, тоғ, жар, шамол, ёмғир, қор, туман ва ҳоказо сингари табиат ҳодисалари рамзлаштирилади. Жумладан, жар – бадиий асарлардаги тушларда энг кўп қўлланадиган рамзлардан биридир. У кўпинча салбий маънода қўлланади. Айниқса, тушда жарга қулаш ҳаракати оғир дардга йўлиқиш, ҳатто ҳаётдан ногоҳоний кўз юмиш маъноларини ифодалаб келади. Туман рамзи орқали кўпинча қаҳрамон кўнглидаги дилхиралик кўрсатиб берилади. 4. Жанг қуролларининг рамзлаштирилиши. Бу жиҳатдан тушда кўпинча қиличнинг рамзлаштирилиши кузатилади: “Қутб нимани каромат қилган бўлса, ҳаммаси тўғри 2 Ў.Ҳошимов. Икки эшик ораси. Роман. – Т.: Адабиёт ва санъат нашриёти, 1998. – Б.156-157. 3 Ботир Исимуҳаммад. Туш кўриш хосиятлари. - Т.: “Истиқлол”, 2003. 4 Ўша асар, 571-бет. 49 NEW RENAISSANCE 2025 MARCH INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 3 чиқмиш. Қутбга тушида аён бўлурки, Шайбонийхоннинг қиличини амир Зуннунбек синдирурлар. Мўътабар мунажжимлар юлдузларга қараб, бу кароматни тасдиқ қилдилар.5 Тушда қиличнинг синиши мағлубият рамзини билдиради. Асарда шу рамз орқали Шайбонийхон салтанатининг жангда мағлуб бўлишига ишора қилинаётир. 5. Аждодлар культига ишончни, марҳумлар руҳига ҳурматни ифода этувчи тушларда бу ёруғ дунёни тарк қилиб, бақога рихлат қилган кишиларнинг хатти-ҳаракатлари рамзлаштирилади. Чунки қадимги одамлар инсон ўлгандан сўнг тушларда яшайди деб ўйлашган.6 Маълумки, тушда марҳумларни безовта кўриш халқ орасида бехосият саналади. Бунга қуйидаги парчада ишора бор: “Юрагимни ёрдинг-а, болам, –деди аммам ич- ичига тушиб кетган чакакларини аранг қимирлатиб. – Бугун бормоқчи эдим, қувватим етмади. Чолим билан Кимсаним тушимга кирибди. Икковиям безовта бўлиб юрибди, қизимга бир гап бўлди, девдим. Ростини айт. Нима бўлди ўзи?7 Яна: “Шомуродга айтиб қўй: шу болага яна бир марта қўл кўтарса, у дунёю бу дунё норози бўламан. Чолим тушимга кириб юрибди. Бир кун йўғимда аҳволинг шу-да, деб чирқиллаяпти. Бувангни арвоҳидан қўрқмайсанларми!”8 Булар “Икки эшик ораси” романида Қора амманинг ярадорлар ортилган эшелонни қутқазиш йўлида жонини қурбон қилган турмуш ўртоғи Ҳусан Дума билан урушда ҳалок бўлган яккаю ёлғиз ўғли Кимсан ҳақида кўрган тушларидир. Халқнинг эътиқодига кўра, тириклар марҳумларни безовта қилса, ўзи ҳам безовта бўлади ҳамда бесаранжом, ваҳимали тушлар кўра бошлайди. Ҳатто бедаво дардга йўлиқиб, ҳалокатга юз тутади. Ана шундай эътиқодий қарашлар ҳозирги даврда яратилаётган бадиий асарларда ҳам талқин этилганлиги кузатила