IFODALI O‘QISH VA NUTQ MADANIYATI FANI GNEZISI

Аннотация

This article discusses the emergence, development, and significance of expressive reading. It highlights the formation of expressive reading methods and their impact on human thinking. Keywords: expressive reading, speech culture, education, reading methods, artistic creativity. ГНЕЗИС НАУКИ ВЫРАЗИТЕЛЬНОГО ЧТЕНИЯ И КУЛЬТУРЫ РЕЧИ Аннотация. В данной статье рассматривается возникновение, развитие и значение выразительного чтения. Освещается формирование методов выразительного чтения и их влияние на человеческое мышление. Ключевые слова: выразительное чтение, культура речи, образование, методы чтения, художественное творчество. Ifodali o‘qish inson tafakkurini o‘stirish, nutq madaniyatini rivojlantirish va badiiy asarlarni tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayon matnni to‘g‘ri talaffuz qilish, intonatsiyani mos qo‘llash, to‘g‘ri pauza va urg‘ularni qo‘yish kabi omillarni o‘z ichiga oladi. Ifodali o‘qishning tarixi uzoq asrlarga borib taqaladi. Qadimgi Yunoniston va Rim davrida notiqlik san’ati katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Aristotel va Demosten singari buyuk notiqlar o‘z nutqlarida ifodali o‘qish usullaridan foydalanganlar. Keyinchalik Sharq olimlari, jumladan, Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy kabi mutafakkirlar ham o‘z asarlarini ifodali o‘qish va tushunish muhimligini ta’kidlaganlar. XX asrga kelib, ifodali o‘qish pedagogika va metodika fanlari doirasida alohida tadqiq etila boshlandi. O‘zbekiston olimlari, xususan, G‘afur G‘ulom, Oybek va Abdulla Qodiriy kabi adiblarning asarlari ifodali o‘qish orqali keng targ‘ib qilindi. 4 NEW RENAISSANCE 2025 MARCH INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 3 Bugungi kunda esa texnologiyalar rivojlanishi natijasida ovozli kitoblar va audiomateriallar yordamida ifodali o‘qishning yangi shakllari rivojlanmoqda. Ifodali o‘qishning samaradorligi ko‘plab omillarga bog‘liq. Avvalo, matnni to‘g‘ri tanlash va uni o‘quvchining yoshiga hamda bilim darajasiga moslashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, tinglovchilarning diqqatini jalb qilish uchun ovoz balandligi, ohang va pauzalarni to‘g‘ri qo‘llash zarur. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ifodali o‘qish insonning hissiy jihatdan yetuklashishiga, tasavvurining boyishiga hamda adabiyotga bo‘lgan qiziqishining ortishiga xizmat qiladi. Shu boisdan, bugungi kunda maktab va universitet darsliklarida ifodali o‘qishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ifodali o‘qish nafaqat ta’lim jarayonida, balki ijtimoiy hayotda ham katta ahamiyatga ega. Notiqlik san’ati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan ifodali o‘qish insonning o‘z fikrlarini aniq va ravon yetkazishiga yordam beradi. Ayniqsa, aktyorlik mahorati, diktorlik, o‘qituvchilik va notiqlik sohalarida ifodali o‘qishning o‘rni beqiyos. Buyuk notiqlar va san’atkorlar o‘z chiqishlarida intonatsiya va nutq ohangining ta’sir kuchidan samarali foydalanganlar. Bugungi kunda esa ommaviy axborot vositalarida, radio va televideniyeda ifodali o‘qish talab darajasida bo‘lishi lozim. Shu sababli bu borada maxsus treninglar va mashg‘ulotlar tashkil etilib, nutqni ifodali yetkazish malakalari shakllantirilmoqda Zamonaviy ta’lim tizimida ifodali o‘qish metodlari asosida darslar tashkil etilib, o‘quvchilarning badiiy asarlarni chuqur anglashlariga ko‘mak berilmoqda. O‘quvchilar matnlarni ifodali o‘qish orqali nafaqat nutq madaniyatini o‘stiradilar, balki tafakkur qilish, his-tuyg‘ularni to‘g‘ri ifodalash kabi muhim ko‘nikmalarga ham ega bo‘ladilar. Yana bir muhim jihat shundaki, ifodali o‘qish notiqlik san’atining asosiy tarkibiy qismlaridan biridir. Bu jarayon nafaqat badiiy adabiyotda, balki siyosiy nutqlarda, ma’ruzalar va rasmiy chiqishlarda ham keng qo‘llaniladi. Ko‘pgina siyosatchilar va jamoat arboblari nutqlarini ifodali o‘qish orqali ta’sirchan qilishga erishadilar. Shuningdek, ifodali o‘qish orqali insonning xotira va diqqatini mustahkamlash mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ovoz chiqarib o‘qish va matnni hissiy jihatdan qabul qilish eslab qolish jarayonini yaxshilaydi. Ayniqsa, ushbu usul til o‘rganish jarayonida katta foyda keltiradi, chunki u talaffuz, urg‘u va intonatsiyani to‘g‘ri shakllantirishga yordam beradi. Ovozli kitoblar va radio spektakllar orqali ifodali o‘qishning ommaviylashishi XXI asrga kelib yanada rivojlandi. Bugungi kunda bu usul media sohalarida, televideniye va radio dasturlarida keng qo‘llanilmoqda. Ko‘plab taniqli aktyorlar va diktorlar o‘z ovozlaridan san’at asari sifatida foydalanib, auditoriyaga chuqur ta’sir ko‘rsatishga erishmoqdalar. Bu holat o‘quvchilarning badiiy adabiyotga qiziqishini oshirishga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. 5 NEW RENAISSANCE 2025 MARCH INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 3 Shuningdek, ifodali o‘qish orqali insonning xotira va diqqatini mustahkamlash mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ovoz chiqarib o‘qish va matnni hissiy jihatdan qabul qilish eslab qolish jarayonini yaxshilaydi. Ayniqsa, ushbu usul til o‘rganish jarayonida katta foyda keltiradi, chunki u talaffu