QO‘SHMA GAPNING MAZMUNIY TUZILISHIDA MODAL VA KOMMUNIKATIV UZVLARNING ISHTIROKI

Аннотация

This article discusses the important role of modal and communicative elements in the semantic structure of a compound sentence, the fact that they form logical connections 4 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ between parts of a sentence, further clarify the content of speech, and express a communicative purpose. Key words: compound sentence, semantic structure of compound sentences, modal and communicative elements, linguistics, syntactic theory, language phenomena, semantic structure of compound sentences. KIRISH. Hozirgi zamon jahon tilshunosligi qo‘shma gaplarni o‘rganish yuzasidan katta yutuqlarga erishdi. O‘zbek tilshunosligida ham qo‘shma gap va uning tabiati masalasi maxsus o‘rganildi. Ammo uzoq vaqt davomida qo‘shma gaplar, asosan, bir jihatdan tadqiq etildi. Qo‘shma gap haqidagi sintaktik nazariyalar, asosan, rus tilshunosligida shakllangan qo‘shma gap nazariyalari qolipi asosida yaratildi. Buning natijasida qo‘shma gaplar, asosan, shakliy tuzilishi asosida o‘rganildi, qo‘shma gaplarning semantik tuzilishi masalasi ilmiy tahlildan chetda qoldi. Tabiiyki, bunday yo‘l til hodisalarini to‘g‘ri tushunishga imkon bermaydi. Faqat so‘nggi yillardan boshlab qo‘shma gaplarni o‘zbek tilining ichki xususiyatlarini hisobga olgan holda tadqiq etishga jiddiy kirishildi. ASOSIY QISM. Har qanday gap semantikasida propozitiv mazmundan tashqari, so‘zlashuvchining kommunikativ niyati va mumkin bo‘lgan modallikdan biri ishtirok etishi kerak bo‘ladi. Boshqacha aytganda, propozitsiyadan real gap mazmuniga o‘tish uchun propozitiv ramkadan tashqari, yana ikki ramkani – modallik va kommunikativ ramkani qo‘shish zarur bo‘ladi. Keying har ikki ramka har anday gap mazmuniy tuzilishining zaruriy uzvi hisoblanadi.[1] Shunday qilib, har qanday gapning mazmuniy tuzilishi murakkab, ko‘p qirrali xarakterga ega bo‘lib, unda eng kamida uch uzv: 1) propozitiv, 2) modal, 3) kommunikativ uzvlar ishtirok etadi. Agar gapning propozitiv (nominativ) va modal tomoni gapning in’ikos etish semantikasini aks ettirsa, kommunikativ tomoni, birinchidan, so‘zlovchining kommunikativ niyatini ya’ni shu gapdan ifodalangan obyektiv mazmun unsurlarining (elementlarining) ahamiyatlilik darajasini belgilashni (aktual bo‘laklarga ajratish), ikkinchidan, darak, so‘roq, buyruq, ifodlanishini o‘z ichiga oladi. Masalan, Karim moskvaga ketdi gapida propozitsiya ifodalashdan tashqari, so‘zlovchining kommunikativ niyati ham ifodalangan. Bu o‘rinda so‘zlovchining niyati Karimning harakati haqida ma’lumot berishdir. Shuning uchun ham Karim nima qildi? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Moskvaga Karim ketdi gapida esa so‘zlovchining kommunikativ niyati yana boshqa – kimning ketganligi haqida ma’lumot berishdir. 4 7 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Moskvaga kim ketdi? so‘rog‘iga javob bo‘ladi Karim Moskvaga ketdi gapida esa so‘zlovchining kommunikativ niyati harakatning yo‘nalishi haqida ma’lumot berishdir. Bu o‘rinda Karim qayerga ketdi? so‘rog‘iga javob bo‘ladi [2]. Aktual vazifa nuqtayi nazaridan gapni tashkil etuvchi unsurlar tema (ma’lum) va rema (yangi) qismlarga bo‘linadi. Gapning yangi qismi kommunikativ (axborot) nuqtayi nazaridan ahamiyatli bo‘ladi. Savol ana shu remani aniqlash uchun beriladi. Gapning tema qismi ma’lum bo‘lganligi so‘roq gapda aynan takrorlanadi [3]. Masalan: Tema (ma’lum) Rema (yangi) Karim Moskvaga ketdi Moskvaga Karim ketdi Demak, gapning aktual bo‘linishi mantiqiy butunlik bo‘lgan hukmning bo‘laklanishi (subyekt va predikatga bo‘linish)ga o‘xshaydi [4] Aktuallashtiruvchilar qatorida, tartibdan tashqari, boshqa vositalar ham bo‘lishi mumkin. Ular ustuvor qiymat kasb etganda, tartibning roli susayadi. Muhim aktuallashtiruvchi vositalar qatoriga fonetik, leksik va grammatik aktuallashtiruvchilarni kiritish mumkin: 1. Prosodik aktuallashtiruvchi vosita. Bunday aktuallashtiruvchi vosita sirasiga mantiqiy urg‘u va u bilan bog‘liq bo‘lgan nutq tempi hamda pauza kiradi. 2. Leksik va grammatik aktuallashtiruvchi vosita. Ma’lum bir so‘zning aktuallashishida o‘zbek tilidagi turli lug‘viy va grammatik shakl ham ishtirok etadi. Prosodik aktuallashtiruvchi vositaga mantiqiy urg‘udan tashqari, emfatik urg‘u ham kiradi. Leksik va grammatik aktuallashtiruvchi vositaga esa mantiqiy urg‘uli so‘z bilan birga keluvchi faqat, yog‘iz, hatto, ham so‘zlari hamda -gina, -oq, -yoq qo‘shimchalari kiradi. Nutqda qo‘shma gaplarni qo‘llashda so‘zlovchining kommunikativ niyati qo‘shma gap tarkibidagi grammatik vositalar – bog‘lovchilar, gap komponentlarida, ya’ni predikativ konstruksiyalarda ishtirok etgan leksik birliklarning o‘zaro grammatik va semantik munosabatidan anglashilgan umumiy semantikaga bog‘liq ekanligini ko‘rish mumkin. Bundan tashqari, o‘zbek tilida so‘zlovchining kommunikativ niyatini turli xil leksik-grammatik vositalar yordamida ham ifodalash mumkin bo‘ladi. Bu v