СУРХОН ВОҲАСИНИНГ ҚАДИМИЙ МУХРЛАРИ

Аннотация

This article provides scientific information about the ancient seals of the Surkhan oasis and the names of the places where they were found. Keywords: Totemism, animism, animals such as snake, eagle, camel, tokay cat, argali, mountain goat, tiger, boar, animals such as snake, eagle, boar in Zharkotan pictography, pictographic writing, ancient seal with a dragon image found in Tillabulak, primitive forms of writing, Ox glyptics, Dashtli, Sopolli, Zharkotan, Togolok, Gonur, sign-writings, Bactria- Margiana, Sopolli culture seals, Labyrinth seal, seals of the 11th-12th centuries, Semurg's "Humo", "Anko", "Davlat kushi", "Bakht kushi", "Markumomo", "Kuntubulgan", "Bulbuligyuyo". ДРЕВНИЕ ПЕЧАТИ СУРХАНСКОГО ОАЗИСА Аннотация. В статье приводятся научные сведения о древних печатях Сурханского оазиса и названия мест, где они были найдены. Ключевые слова: Тотемизм, анимизм, животные, такие как змея, орел, верблюд, токайская кошка, архар, горный козел, тигр, кабан, животные, такие как змея, орел, кабан в пиктографии Жаркотана, пиктографическое письмо, древняя печать с изображением дракона, найденная в Тиллабулаке, примитивные формы письма, глиптика Оха, Даштли, Сополли, Жаркотан, Тоголок, Гонур, знаковые письмена, Бактрия-Маргиана, печати 2 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ культуры Сополли, Лабиринтная печать, печати XI-XII вв., «Хумо», «Анко», «Давлат куши», «Бахт куши», «Маркумомо», «Кунтубулган», «Бульбулигюё» Семурга. Қадимги Бақтрия олис ва бой маданиятга эга макон. Сурхон воҳаси кўп минг йиллик тарихга эга бўлиб, мил.авв. I минг йилликда бу ҳудудда давлатчиликка асос солингани аслида бу маконда давлатчилик илдизлари сўнгги бронза давридаёқ куртак ёза бошлангани археологик манбалар асосида ўз исботини топди. Сополлитепа ва Жарқўтондан ҳам турли муҳрлар соч тўғноғилар ва қадимги ёзувларнинг топилиши рад этиб бўлмас ҳақиқатдир. Далатчиликнинг пайдо бўлиши бир неча қоида ва нормаларга таянади яьни давлатчилик бўлиши учун аввало унинг ҳудуди ва унда истиқомат қилувчи инсонлар жамоаси яьни халқи(айни мана шу ерга эьтибор беринг халқи деб ижтимоий тоифаларга бўлини ши зарур), мудофаа иншооти, албатта мудофаланишда навкарларнинг ўрни алоҳида шунингдек давлат муҳри ва ёзувларнинг бўлиши ажралмас зарурият сифатида қайд этишимиз лозим. Давлатчиликнинг бўлишидаги асосларидан бири муҳрлар мавзусини давом эттирсак аввало, унинг пайдо бўлиши асл негизини топишимиз лозим. Сурхон воҳасидан топилган энг қадимги мухрлар Сополлитепадан топилган мухрлар бўлиб, уларда тотемизм, анимизм каби тотемларга сиғиниш учрамайди. Аммо, уларнинг тошга, терракота ва металлга ишланган сиймолари (шакл-шамойили) тумор, тош мунчоқ нақшларида катта патриархал оила (нмана) ва қишлоқ (вис) мухрларида рамзий маънода учрайди. Масалан, Сополлитепада илон, бургут, туя, тўқай мушуги, архар, тоғ такаси, йўлбарс, тўнғиз каби ҳайвонлар, турли ҳил гиёҳлар тумор ва жамоа мухрларида кенг акс этган1. Ушбу ёдгорликдан топилган мухрлар ичида энг жилокори “қишлоқ сардорининг мухри бўлиб, унда тўрт тарафга қараган илон тасвири дунёнинг тўрт томонини англатса, яна илонни шарқда донишмандлик сифатида улуғланади. Ушбу мухрнинг орқа тарафида 4 та ҳайвон (тўнғиз, йўлбарс, тўқай мушуги ва тоғ такаси)нинг сурати туширилган. Тўрт ҳайвон символи Сополлитепа халқинининг муқаддас ҳайвонлари ҳисобланади. Сополлитепанинг тўрт символи яьни эътибор қаратилса мухрларида ҳам мудофаа иншоотида ҳам дунёнинг тўрт томони акс этган бўлиб, “тўрт” символи ҳам 1 А.Асқаров “Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи” 2 4 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ муқаддас рақам бўлганлигидан дарак беради. Сополлитепанинг мудофаа деворлари уч қаторли бўлиб, тўрттала томонидан ҳам дарвозалар ишланган аммо кириш фақат жанубий дарвоза орқали кирилган. Ушбу мухрнинг икки томонида жами бўлиб 8 та ҳайвон(4 та илон, тўнғиз, йўлбарс, тўқай мушуги ва тоғ такаси) нинг акс эттирилиш эҳтимол Сополлитепанинг қишлоқлари (уруғлар сони) га нисбатан бўлиши мумкин сабаби Сополлитепа 8 қишлоқдан иборат бўлган2. Жарқўтон пиктографиясида илон, бургут, қобан каби ҳайвонлар тасвиридан кенг фойдаланилган. Бу ҳолат нафақат Жарқўтон, балки бутун пиктографик ёзув усулларига хос анъанадир. Қадимги Шарқ тарихига эътибор берадиган бўлсак, ягона худолик шаклланиб бораётган даврда ҳам эски дин кўринишлари, жумладан тотемлар сақланиб қолаверган. Гоҳида ушбу туйғу ривожланиб, алоҳида ҳайвонларга, тотемларга сиғинишнинг зоолатрия ёки теротеизмнинг (ҳайвонларга сиғиниш) сақланишига олиб келган 3 . Сополлитепа конфедератив қабилалар иттифоқи бўлган. Мухрлар ичида энг ўзига ҳос ҳусусиятлиси бу – Тиллабулоқдан топилган аждар тасвирли қадимий мухрдир. Ушу мухрнинг тасвири қуйидагича бўлиб, бутун дунёни ютиб юбораётган аждар, инсон ва ит тасвирлари ишланган. Мухрнинг бир қисми синган. Ўзига ҳос томонларидан яна бири ўша давр кишиларининг тасаввури, яъни ин