САНЪАТНИНГ ЁРҚИН ТУРИ: МОНУМЕНТАЛ ҲАЙКАЛТАРОШЛИК

Аннотация

Ушбу мақолада монументал ҳайкалтарошлик санъатининг вужудга келиши ва унинг фарқли жиҳатлари ҳақида маълумотлар таҳлил қилинган. Калит сўзлар: монументал, ҳайкалтарошлик, пирамида, ёдгорлик. Мустақилликка эришиб янги тараққиёт йўлига кирганимиздан сўнг миллий қадриятларимиз тикланиб, халқимизнинг ўтмиши, қадриятлари ва маданий меросга муносабат тубдан ўзгарди. Бугунга келиб, Янги Ўзбекистонда жамиятни янгилаш соҳасида олиб борилаётган ислоҳотлар қаторида меъморчилик ва ҳайкалтарошликка ҳам кенг эътибор қаратилмоқда. Юртимизда ҳайкалтарошлик меъморлик ва шаҳарсозлик билан боғлиқ тури бўлган монументал ҳайкалтарошлик йўналиши кенг қўлланилади. Монументал ҳайкалтарошлик асарлари ўзида катта мазмун ифода этади ҳамда мустақил ижтимоий хусусиятга эга бўлиб, бевосита атроф муҳит, меъморий бинолар билан уйғунлаштирилади. Асарлари узокдан томоша қилишга мўлжаллангани учун катта-катта, яхлит шакллардан кенг фойдаланилади; майдонлар, истироҳат боғлари, хиёбонлар, кўча ва бошқаларга ўрнатилади, шунингдек, бино деворларига ишланган ҳайкаллар ҳам Монументал ҳайкалтарошликка тааллуқлидир. Монументал ҳайкалтарошликка муҳим тарихий воқеалар, атоқли шахслар хотирасини абадийлаштириш мақсадида ўрнатилган монумент, ёдгорликлар, ҳайкалтарошлик мажмуалари, шунингдек, безак ҳайкалтарошлиги (масалан, Навоий театри биноси олдидаги фаввора ва бошқа) асарлари киради. Асар рангини ҳайкал учун ишлатилаётган хом ашё (мармар, гранит, бронза ва бошқалар) белгилайди. Монументал санъат асарлари архитектура ва ландшафт билан синтезланиб, ансамбл ва ҳудуднинг муҳим пластик ёки семантик устунлигига айланади. Фасад ва интерерларнинг мажозий-тематик элементлари, ёдгорликлар ёки фазовий композициялар анъанавий равишда ўзига бағишланган ёки стилистик хусусиятлари билан замонавий мафкуравий тенденциялар ва ижтимоий тенденцияларни акс эттиради ва фалсафий тушунчаларни ўзида мужассам этади. 32 Mart, 2025-Yil Одатда, монументал санъат асарлари таниқли шахслар ва муҳим тарихий воқеаларни абадийлаштиришга қаратилган, аммо уларнинг мавзулари ва стилистик йўналиши ижтимоий ҳаётда ҳукм сураётган умумий ижтимоий иқлим ва атмосфера билан бевосита боғлиқ. Улуғвор, умумбашарий аҳамиятга эга ҳодиса ва ғояларни рамзий қўлга киритиш истаги асар шаклларининг улуғворлиги ва аҳамиятини, тегишли композицион техника ва тафсилотларни умумлаштириш тамойилларини ёки унинг экспрессивлиги ўлчовини белгилайди. Баъзи асарлар меъморий тузилмаларга нисбатан хизмат ролини ўйнайди, уларнинг умумий тузилиши ва композицион хусусиятларининг ифодалилигини кучайтиради. Монументал санъатнинг бир қатор ўрнатилган турларининг маълум функционал боғлиқлиги, уларнинг ёрдамчи роли, деворларни, турли меъморий элементларни, жабҳалар ва шифтларни, боғ ансамблларини ёки ландшафтнинг ўзини декоратив ташкил этиш муаммоларини ҳал қилишда ифодаланади. унга мўлжалланган асарлар меъморий ва безак фазилатлари ёки аранжировка эстетиклаштириш хусусиятлари билан таъминланганда, уларнинг монументал ва декоратив санъат сифатида таснифланиши билан намоён бўлади. Бироқ, монументал санъатнинг бу турлари ўртасида уларни бир-биридан ажратиб турадиган қатъий чизиқ йўқ. Номланган сифатларга, қатъий умумлаштирилган шаклларга ёки мазмунга мутаносиб динамикага эга бўлган монументал санъатнинг асосий хусусиятларидан бири кўп ҳолларда улар бардошли материаллардан яратилганидир. Монументал ҳайкал машҳур тарихий воқеа шарафига ўрнатилган ёки ўтмиш ва ҳозирги машҳур шахсларга бағишланган ёдгорликларга берилган номдир. Монументал ҳайкалтарошлик кўлами ва муҳим ғоявий мазмуни билан ажралиб туради. Ушбу турдаги ҳайкалтарошлик ёдгорликлар, монументал мажмуалар, релефлар билан ифодаланади ва оммавий томошабинлар учун мўлжалланган. “Ҳайкалтарошлик асарлари ҳажми, мақсади ёки материалига қараб монументал бўлиб қолмайди, гарчи иккаласи ҳам, учинчиси ҳам ҳайкалтарошлик гўзаллигининг бир қисми бўлиши ва унинг характерига сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин. Бундан кўриниб турибдики, монументаллик айнан бадиий шаклнинг сифати бўлиб, бунинг учун соф миқдорий эффектларни ҳисоблаш энг кам мос келади.” А. ВА. Бассечес, санъатшунос, танқидчи. Ҳайкални яратиш – узоқ ва меҳнат талаб қиладиган жараён. Эҳтимол, барча санъат турлари орасида энг қийинларидан бири. 33 Mart, 2025-Yil Ҳайкалтарош, ўз режасини мустақил равишда амалга оширадиган рассомдан фарқли ўлароқ, ҳайкални металлга қуйиш учун бронза қуювчиларга мурожаат қилади. Иш яқин ҳамкорликда амалга оширилади ва кўп жиҳатдан натижани заводда ишлайдиган одамлар белгилайди. Бадиий қуйма заводининг “Монументҳайкалтарошлик” ўзига хос хусусияти шундаки, бу ерда мутахассислар кичик пластик санъат асарлари билан бир қаторда дунёда ўхшаши бўлмаган улкан ҳажмдаги асарларни қуядилар. Умуман олганда, монументал ҳайкалтарошликнинг тарихига қисқача назар ташласак, санъатнинг бу тури Тасвирий санъатнинг бу тури энг қадимий эмас, лекин монументал ҳайкалтарошлик асарлари — унинг энг кенг тарқалган шаклидир. Омон қолган энг қадимги ва ҳозиргача энг катта ҳайкалтарошлик тасвирларидан баъзилари Қадимги Миср