БЕЛАРУС РЕСПУБЛИКАСИ ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҚОНУНЧИЛИГИДА ТЕРГОВГА ТЕГИШЛИЛИК МАСАЛАЛАРИ ҚИЁСИЙ-ТАҲЛИЛ

Аннотация

This article discusses the preliminary stage of fraud investigation, decent investigation sequence, main tasks, complex signs of a crime, analysis of investigative practice. Калит сўзлар: суриштирув, терговчи, тезкор бўлинмалар, тезкор-қидирув тадбирлари, сўроқ қилиш, криминалистика, воқеа жойини кўздан кечириш, версияларни илгари суриш, криминалистика экспертизаси. Ключевые слова: дознание, следователь, оперативные подразделения, оперативно-розыскные мероприятия, допрос, криминалистика, осмотр места происшествия, продвижение версий, криминалистическая экспертиза. Key words: inquiry, investigator, operational units, operational-search measures, interrogation, forensics, inspection of the scene, promotion of versions, forensic examination Республикамизда мулкнинг хилма-хил шакллари муҳофазасини кучайтириш, мулк ҳамда мулкий ҳуқуқлар кафолатларини белгилаш, Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 168-моддаси содир этган шахсларга нисбатан рағбатлантирувчи қоидаларни ҳуқуқни қўллаш амалиётига татбиқ қилишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Фирибгарлик жиноят ишлари кўрилишида суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилишнинг устувор йўналишларидан бири сифатида белгиланиб, ушбу соҳани тадқиқ этиш муҳим аҳамият касб этмоқда. Судларда фирибгарлик билан боғлиқ жиноят ишлари 2015 йилда –6542 та иш, 8035 нафар шахсга; 2016 йилда–7953 та иш, 9870 нафар шахсга; 2017 йилда –9197 та иш, 11086 нафар шахсга; 2018 йилда –5675 та иш, 7028 нафар шахсга; 2019 йилда –3846 та иш, 4780 нафар шахсга; 2020 йилда –4328 та иш, 5466 нафар шахсга; 2021 йилда –9355 та иш, 11598 нафар шахсга; 2022 йил 6 ойида –6613 та иш, 8035 нафар шахсга нисбатан кўрилган. Шу сабаби фирибгарликни тергов қилишда юзага келадиган ҳуқуқий, назарий ва амалий муаммоларни ўрганиш, уларнинг пайдо бўлиш сабабларини таҳлил қилиш, асосий ечимларни аниқлаш ва бутун тергов жараёнининг самарадорлигини оширишга қаратилган тавсиялар ишлаб чиқиш муҳимдир. 132 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Фирибгарликни аниқлаш ва тергов қилиш учун жиноий ҳаракатлар изларини шакллантириш ва намоён қилиш механизмини, улар қандай содир этилиши ва жиноий фаолият иштирокчиларининг хатти-ҳаракатлари тушуниш дастлабки хусусиятдир. Ушбу турдаги жиноятнинг мураккаб белгиларини билиш терговчига қуйидагиларни аниқлашга имкон беради:  фирибгарликни аниқлаш ва фош этиш учун ҳаракатлар, воситалар ва усуллардан фойдаланишнинг асосий зарурати ва мақсадга мувофиқлиги;  тайёрланган, содир этилган ва содир этилган жиноятлар тўғрисидаги фактик маълумотларни тўплаш, сақлаш ва тизимлаштиришнинг муайян ҳаракатлар, воситалари ва усулларининг изчиллиги ва устуворлиги;  тезкор-қидирув ва суриштирув тадбирларини амалга оширишнинг техник воситалари ва тактикасини, уларнинг рухсат бериш имкониятлари тўғрисида тўпланган ижобий ва салбий тажрибани ҳисобга олган ҳолда мажмуи;  жиноятларни ўз вақтида ва тўлиқ фош этиш ва тергов қилиш мақсадларига эришиш учун уларни қўллашнинг тизимли хусусияти.  текшириш бўйича тадбирларни янада мақсадли амалга ошириш имконини беради. Жиноятларни тергов қилиш методологиясини муайян жиноий вазият шароитлари ва мулкий муносабатларга муайян тажовузни фош этиш ва тергов қилиш ҳолатларига мувофиқлаштириш ҳам унинг мажбурий элементларига тааллуқлидир. Унинг ушбу муҳим хусусиятидан тергов ҳолатларини илмий тоифалаштириш ёки таснифлаш, типик вазиятларни танлашнинг объектив зарурати келиб чиқади. Фирибгарликнинг криминалистик хусусиятларининг ўзига хос далил предметини аниқланиши керак бўлган асосий қуйидаги элементларини назарда тутади: а) субъект бўйича — жиноятни ким содир этган; агар у гуруҳ характерига эга бўлса, жиноий гуруҳ аъзоси ким бўлган ва жиноятни тайёрлаш, жиноятни содир этиш ва яшириш учун жавобгарлик улар ўртасида қандай тақсимланган бўлса, гуруҳнинг қайси аъзолари жабрланувчига бевосита ишончга киритилган; жиноятчи илгари ўғирлик ёки товламачилик билан шуғулланганми; б) субъектив томондан-тўғридан-тўғри ният билан ҳаракатлар, жиноий гуруҳнинг барча аъзоларида ушбу ниятнинг мавжудлиги; c) объект бўйича-фирибгарлик йўли билан олинган мулкнинг табиати ва ҳажми ёки мулк ҳуқуқининг мазмуни; жиноят натижасида етказилган жами зарар миқдори; д) объектив томондан — фирибгарлик усули, ўтмишда бундай ҳужумларнинг такрорланиши, улар қандай йўллар билан содир этилганлиги, жиноятчи ўз расмий позициясидан фойдаланганлиги; 1 1 Ю.К.Саблев. Криминалистические аспекты расследования мошенничества /Ю.К.Саблев//Вестник криминалиста.-2011-№4 133 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Сохта тажовузларнинг тарқалиши, уларнинг аксарияти томонидан етказилган катта моддий зарар, фирибгарлар орасида давлат тузилмалари ўртасида коррупцион алоқаларнинг мавжудлиги уларга қарши курашда криминология воситалари ва тавсияларидан ва тезкор тергов фаолияти назариясидан кенг фойдаланишни талаб қилади, фирибгарликни оператив равишда аниқлашнинг аҳамияти муҳим. Амалиёт шуни кўрсатадики, фирибгарлик ҳаракатлари суриштирув органлари то