GIPERAKTIVLIK TUSHUNCHASI VA UNING ASOSIY XUSUSIYATLARI YOSH BOLALARDAGI GIPERAKTIVLIK

Аннотация

Maqola giperaktivlik hamda uning belgilari, giperaktivlikning - kelib chiqish sabablari va o‘ziga xos xususiyatlarini, shuningdek yosh bolalardagi giperaktivlik haqida umumiy ma’lumotga ega bo‘lish, giperaktiv bolalarning diqqatining yetishmasligi hamda buzilishi sabablari. Amerikada va Meksikada tadqiqotlar olib borilganligi va natijalari, giperaktivlik ( DEHB ), ya’ni diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik buzilishi bo‘yicha Rassel A. Barkli Leonard Adler. Joef Biderman, Peter Al’txerr tadqiqotlari haqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: giperaktivlik bolalar simptomlar diqqat impulsivlik befarqlik DEHB Rassel A. Barkli Leonard Adler. Joef Biderman, Peter Al’txerr, Meksika AQSH, tadqiqot, kasallik, seharakat. 19-asrda biz uchun oldin eshtmagan so‘zlar va bilmagan narsalarimiz 20-asrga kelib biz uchun odati so‘zlar, narsalar bo‘lib qolmoqda. Shu so‘zlar orasida giperaktivlik so‘zi ham bugungi kunda odati so‘z bo‘lib qolgan. Bu so‘zni ko‘p insonlar ma’nosini tushunmasalarda bu so‘zni eshtishgan va ular uchun yangilik emas. Giperaktiv o‘zi nima? Kasallik yoki xarekter? Diqqat etishmasligi yoki giperaktivligi buzilishi DEHB haqida nimalarni bilish kerak ? Bunday bolalar bilan qanday munosabatda bo‘lish kerak? Giperaktivlikning kelib chiquvchi omillar? Bugungi kunda giperaktivlik so‘zi ko‘p qulog’imizga chalinsa ham biz u haqida yetarlicha ma’limotga ega emasmiz. Ko‘pchilik insonlar bu atamaning ma’nosini tushunmasdan turib faol bolalarga nisbatan qo‘llashadi. Eng avvalo giperaktiv atamasining o‘ziga ma’nosi haqida to‘xtalaylik “ giper” ( yunoncha “Hyper”- yuqorida, “faol” so‘zi lotincha “activus” dan kelgan va “samarali,faol” degan ma’noni anglatadi. Giperaktivlik - bu shaxsining jismoniy faolligi va qo‘zg’aluvchanligi me’yoridan oshib ketishi, noadekvat va asab tizimining muvozanatsizligi belgisi. Giperaktivlik so‘zma-so‘z tarchima qilinganda ham faollikni me’yoridan oshib ketganligini bilib olishimiz mumkin. Giperaktivlik nafaqat go‘daklarning faolligi balki u miyaning buzilishi bilan bog’liq, bolalarning xatti- harakatlarining buzilishi bilan ham bo‘g’liqdir. Mutaxassislar tomonidan o‘tkazilgan ko‘plab tadqiqotlarning mavjudligi ushbu holatni kasallikning alohida turi sifatida 104 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 2 (48) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 ajratib ko‘rsatishga sabab bo‘ldi va bolalarda faolligi ortishi diqqat etishmasligi buzilishi bilan bog’liq bo‘la boshladi. Qo‘shma Shtatlarda bolalarning taxminan 8,4 % va kattalarning 2,5 % giperaktivlik (DEHB) ga ekanligi aniqlandi. 2006-yilda Amerikada bo‘lib o‘tgan 3000 dan ozroq odamni o‘z ichiga olgan tadqiqotida. Bu tadqiqotni “ Harvard tadqiqoti ” deb atashgan. Ushbu tadqiqotni olib boryotgan olimlarga kattalar populyatsiyasida 4,4 foiz DEHB ning kutilayotgan tarqalishini hisoblash imkonini beradi (DSM-IV mezonlari bo‘yicha tashxis ).DEHB ning yuqori tarqalish sub’ekti etnik jihatdan yevropalik, ishsiz uylangan erkaklarda aniqlangan. Biroz oldinroq o‘tkazilgan tadqiqotda (AQSH- 966 ta yoshi katta odamlardan iborat ) voyaga yetganlar orasida DEHB tarqalishi tor ma’noda 2,9 % bo‘lgan (DSM-IV mezonlari bo‘yicha o‘rnatilgan Narrow ADHD) va DEHB uchun esa keng ma’noda 16,4 % deb belgilangan. Yosh ulg’aygan sayin kattalarda DEHB taralishi kamayadi. Kattalardagi DEHB ning tarqalishi komorbid psixologik muammolar va kasalliklarning mavjudligiga sezilarli darajada bog’liq bo‘lib. 2007- yilda Meksikada o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra aholidan giperaktivlik (DEHB) mavjud yo yo‘qligini so‘ralganlar ichida 5.37 % da (149 kishi tekshirilgan ) va psixotik bo‘lmagan psixiatrik ambulatoriya bemorlarning (161- kishida tadqiqot olib borilgan ) 16.8 foizida aniqlangan. Shunisi e’tiborga loyiqki, psixiatrik bemorlarda DEHB tarqalishidagi jins farqlari umumiy populyatsiya va bolalarda aniqlangan DEHB nisbatan “teskari “ bo‘lib chiqadi: psixiatrik be’morlarda ayollarning 21.6 % va faqat 8.5 erkak bemorlarda aniqlangan. O‘g’il bolalar va qizlar o‘rtasidagi nisbiy tarqalish diagnostik mezonlari, tadqiqot usullari shifokorga yuborilgan bolalar, maktab o‘quvchilari umumiy aholiga qarab 3: 1 dan 9: 1 gacha belgilanadi. DEHB tarqalishining taxminlari ham ushbu omillarga bog’liq. Ba’zi bolalarda DEHB belgilari 3 yoshdan boshlab boshlanishi mumkinligini aniqlashdi. Deyarli barcha tadqiqotchilar giperaktivlikning haddan tashqari faolligi, bezovtalik va ko‘pincha sezmaydigan ko‘plab begona harakatlar shaklida namoyon bo‘lishini ta’kidlaydilar. Giperaktiv odamlar qo‘llari va oyoqlarini harakatsiz ushlab turolmaydi. DEHB insonning o‘qish yoki ishlash qobilyatini cheklashi mumkin va bu stress, tashvish va depressiyani paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Giperaktivlik turli xil ruhiy kasalliklarga ega bo‘lgan bolalarda paydo bo‘ladi. Bular: aqliy zaiflik va stereotipik harakatlar bilan birgalikda giperaktiv buzilish (ICD-10), giperkinetik buzilishlar: faoliyat va diqqatning buzilishi tashxisiga giperaktivlik va diqqat yeti