EKOLOGIYA MUAMMOLARI: O‘ZBEKISTONDA ATROF-MUHITNI MUHOFAZA QILISH YO‘LLARI

Аннотация

The destruction of the Aral Sea, water scarcity, increasing desertification, soil pollution and loss of biodiversity - these are the environmental problems encountered in Central Asia, in particular in Uzbekistan. However, the most dangerous of these problems for human life is the increase in the level of pollution. Thousands of years ago, our great ancestor Abu Ali ibn Sino noted that "If there were no dust, humanity would live 1000 years." The territory of Central Asia is considered sensitive and fragile to environmental changes. Uzbekistan, which is naturally located far from the sea and has a high level of pollution, today is faced with the reduction of green areas and the release of toxic substances from construction and industrial zones, which contribute to the pollution of the country's air. 4 Journаl of Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Horizon Volume 1, Issue 1, Series B 2025 Keywords: Ecology, environment pollution, emissions, urban forest, electrostatic air purifiers, green infrastructure Аннотация: Высыхание Аральского моря, нехватка воды, растущее опустынивание, загрязнение почв и утрата биоразнообразия — вот экологические проблемы, с которыми сталкивается Центральная Азия и Узбекистан в частности. Однако среди этих проблем наиболее опасной для жизни человека является рост уровня загрязнения. Тысячи лет назад наш великий предок Абу Али ибн Сина сказал: «Если бы не было пыли, человек жил бы 1000 лет». Центральноазиатский регион чувствителен и уязвим к изменениям окружающей среды. Однако в Узбекистане, который естественным образом расположен вдали от моря и имеет высокий уровень загрязнения, в настоящее время наблюдается сокращение зеленых зон и выбросы токсичных веществ со строительных площадок и промышленных зон, которые способствуют загрязнению воздуха в стране. Ключевые слова: Экология, окружающая среда, загрязнение, пыль, городской лес, электростатические очистители воздуха, зеленая инфраструктура Yuzlab yillar davom etgan texnologik inqilob va jadal rivojlanishdan so‘ng insoniyat tabiat bilan munosabatlarda inqiroz davriga yetib keldi. Har qanday davlatning yuksak madaniyati-yu, gullab-yashnayotgan iqtisodiy yutuqlari unchalik ahamiyat kasb etmay qoladi, agar davlatning atrof-muhiti toza bo'lmasa. Misol tariqasida, iqtisodiy o‘sishning muntazam yuqoriligiga qaramasdan, XXI asr boshlariga kelib, Xitoy bir qator jiddiy ekologik muammolarga duch keldi. Ekologik sof muhitni yaratish Xitoy hukumatini oldida turgan XXI asrning asosiy vazifasi sifatida qaraladi. Yurtimiz O‘zbekistonda ham vaziyat ancha yomonlashayotgani 5 Journаl of Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Horizon Volume 1, Issue 1, Series B 2025 hech kimga sir emas. So‘nggi paytlarda O‘zbekiston bu masalada butun dunyoda lider, peshqadam. Lekin bu "lider"lik bizga faqat zarar keltiradi. Butun dunyo bo‘ylab havo sifatini monitoring qiluvchi AQIning ma'lumotlariga ko‘ra, mamlakatimiz poytaxti - Toshkent havosi eng iflos bo‘lgan shaharlar top uchtaligidan joy olishga ulgurgan. AQI havoni beshta asosiy zaharlovchiga ko‘ra aniqlaydi. Bular azod dioksidi, iz gazi, yer darajasidagi azon, katta va mayda qattiq zarralar va sulfid gazlari. Bu reyting bo‘yicha havo tozaligini 151 indeksdan oshsa bu barcha uchun birdek o‘ta zaharli. Agar indeks 301 dan o‘tsa bu favqulodda vaziyat. Buni ekologlar kimyoviy zavodlardagi avariyalarga tenglashtirishadi. Bundan tashqari, Jahon bankining hisobotlariga ko‘ra, Toshkent havosidagi PM2.5 kontsentratsiyasi qish oylarida eng yuqori ko'rsatkichlarda chiqadi va xalqaro havo sifati standartlaridan sezilarli darajada oshadi. Toshkent shahrida PM2.5 ning o‘rtacha yillik kontsentratsiyasi JSST tavsiya qilgan yillik o‘rtacha 5 mkg/m3 darajasidan olti baravar yuqori. Qo‘shimchasiga, so‘nggi yillarda Toshkent shahrida havo tarkibidagi ozon, oltingugurt dioksidi va ftorid vodorodining miqdori biroz oshdi. Bu kabi holatlar poytaxt aglomeratsiyasi va aholi salomatligiga salbiy ta‘sir ko‘rsatmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Toshkent shahri va Toshkent viloyatining sanoat markazlarida (Olmaliq, Chirchiq, Angren, Ohangaron va boshqalar) onalar va chaqaloqlar o‘limi respublikaning boshqa viloyatlaridan bir necha barobar yuqori. Achinarlisi, ushbu o‘limninng sabablari o'smalar, yurak xurujlari, qon-tomir, asab, ruhiy kasalliklar, nafas yo'llari kasalliklari kabi og‘ir dardlar hisoblanadi.. Shuningdek, havoning ifloslanishi Toshkentda har yili taxminan 3000 kishining bevaqt o‘limiga olib kelishi va aholi farovonligiga salbiy ta'siri esa yiliga 488,4 million AQSh dollarini tashkil etishi mumkin. Bu ham yetmagandek, Toshkent shahridagi havo sifati bo‘yicha ma'lumotlar va tadqiqotlar cheklangan. O'tgan yili 6 Journаl of Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Horizon Volume 1, Issue 1, Series B 2025 ekologlardan biri Toshkentdagi havo sifati bo‘yicha vaziyatni Ukrainaning Chernobil shahridagi atom avariyasi bilan tenglashtirgan edi. Shu sababli ham Toshkent shahridagi havo sifatini har tomonlama tahlil qilish va bu muammon har tomo