FOTOELEMENTLARNING INSON HAYOTIDAGI O‘RNI

Аннотация

ushbu maqola hozirgi fotoelementlarning inson hayotidagi o'rni haqida tayyorlangan. Maqolada hozirgi kunda insonlarning hayotida muhim o’rin egallab uhgirgan elektronika haqida ma’lumotlar yozilgan. Kalit so’zlar: Fotoelement, fotoeffekt, Fotosel, volt-amper xatakteristika, fotorezistorlar, golay hujayrasi. Ma’lumki, yarimo’tkazgichli fotoelementlarning quyosh energiyasini to’g’ridan to’g’ri elektr energiyasiga aylantira olish imkoniyatidan dastlab kosmik qurilmalarni energiya bilan ta’minlash masalasini hal etishda qo’llangan. Hozirgi kunda esa fotoelementlar kundalik hayotimizda ham keng qo’llanib kelinmoqda. Lekin fotoelementlarning foydali ish koeffitsiyenti o’rtacha 16% ni tashkil etgani sababli ularning samaradorligini oshirish borasida qizg’in ilmiy-amaliy tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Quyosh elementlarining ishlash prinsipi ventil fotoeffektga asoslangan bo’lib, bu tushuncha turli tarkibli tuzilmani yoritish natijasida unda elektr yurituvchi kuchning hosil bo’lishini ifodalaydi. Bugungi kunda sohada elektron ko'rinishga ega o'n minglab avtomatik mashinalar mavjud. Ularda elektron ko'z sifatida fotoelementlar mavjud. Ushbu qurilmalarning ishlashi fotoelektrga asoslangan. Ushbu hodisani kashf etish tarixi 100 yil oldin boshlangan. Fotoelementlarlarning ta'sirini ishlab chiqarilgan xususiyatlar va funktsiyalarga bog'liq bo'lgan bir necha turlarga bo'lish mumkin. Misol tariqasida shularni aytib o’tish mumkin: • Tashqi foto effekt. Uning boshqa nomi - fotoelektron emissiya. Tashqi fotoeffekt paydo bo'lganda, moddaning chegaralaridan qochib ketadigan elektronlar fotoelektronlar deb ataladi. Bu holda fotoelektronlar tomonidan hosil qilingan elektr toki, tashqi elektr maydon bo'ylab tartibli harakat bilan, fototok deb ataladi. • Ichki foto effekt. Bu materialning elektr o'tkazuvchanligiga ta'sir qiladi. Ushbu effekt elektronlarning umumiy (suyuq yoki qattiq) va energiya holatiga qarab dielektriklar va yarimo'tkazgichlar bo'yicha qayta taqsimlanganda paydo bo'ladi. Qayta taqsimlash hodisasi yorug'lik oqimi ta'sirida sodir bo'ladi. Faqatgina bunday harakat bilan moddaning elektr o'tkazuvchanligi oshadi, ya'ni fotono'tkazuvchanlikning ta'siri paydo bo'ladi. 277 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 • Vana fotoelektr effekti. Ushbu effekt fotoelektronlarning o'z tanalaridan boshqa jismlarga (qattiq yarimo'tkazgichlar) yoki elektrolitlarga (suyuqlik) o'tishi deb ataladi. Vakuum elementlari tashqi fotoelektr asosida ishlaydi. Ular shisha kolbalar shaklida ishlab chiqariladi. Ularning ichki yuzasining bir qismi eng nozik metall qatlami bilan qoplangan. Ushbu kichik qalinlik past ish oqimiga imkon beradi. Kolbadagi oyna shaffof va yorug'likka imkon beradi. Lampochka ichida joylashgan disk yoki simli halqa anodi fotoelektronlarni ushlaydi. Anod ijobiy quvvat o'tkazgichiga ulanganda zanjir yopiladi va u orqali elektr toki oqadi. Ya'ni vakuum elementlari o'rni almashtirishi mumkin. O'rnimizni va fotoelementlarni birlashtirib, masalan, metroga kiraverishda turli xil elektron ko'rish moslamalarini yaratish mumkin. Tashqi fotoelektr effekti sanoatdagi ko'plab texnologik jarayonlarga singib ketgan va bu muhim fizik kashfiyot, ishlab chiqarishda avtomatlashtirishni muvaffaqiyatli rivojlanishining kalitidir. Qurilma va ishlash printsipi haqida gapiradigan bo’sak, yaxshi tozalangan rux plitasi, mis, sezgir galvanometr batareyalar zanjiriga kiritilgan holda ishlaydi. Plastinka ultrabinafsha nurlar bilan yoritilganda, zanjirda elektr toki hosil bo'ladi. Shunday qilib, yorug'lik metalldan elektronlarni uradi. Ushbu hodisa fotoelektr effekti deb ataladi. Biz ultrabinafsha nurlarini ushlaydigan nurlar yo'liga stakan qo'yamiz. Devredeki oqim to'xtaydi. Vakuum shishasi. Uning ichki yuzasining bir qismi ishqoriy metallning yupqa qatlami bilan qoplangan. Bu katod. Metall uzuk anod bo'lib xizmat qiladi. Keling, keskinlikni oshiraylik. O'chirishda oqim yo'q. Endi biz elementni yoqamiz, oqim paydo bo'ladi. Voltani chiqargandan so'ng, oqim kamayadi, lekin nolga teng emas. Voltning oshishi bilan fototok kuchayadi va to'yinganlikka etadi. Kuchlanish bo'lmasa, zanjirda oqim mavjud. Fototokni to'xtatish uchun anodga salbiy kechikish potentsialini etkazib berish kerak. Elektr maydoni fotoelektronlarni sekinlashtiradi va ularni katodga qaytaradi. Yorug'lik manbai yaqinlashganda yorug'lik oqimi ortadi. Doygunlik fototoki ham oshadi. Doygunlik fototoki yorug'lik oqimiga to'g'ri proportsionaldir. Bu fotoelektr ta'sirining birinchi qonuni. Yorug'likning to'lqin uzunligi fotoelektrda qanday rol o'ynashini bilib olaylik. Moviy filtrni o'rnating. Bunday holda, oqim mavjud. Yashil filtr bilan oqim kamayadi. Sariq filtr bilan oqim yo'q. Har bir modda uchun ma'lum bir chegara chastotasi mavjud, undan pastda fotoeffekt bo'lmaydi. Bu fotoelektrning uzun to'lqin uzunlikdagi qirrasi. 278 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 2 issue