ИҚТИСОДИЁТДА МЕҲНАТ БОЗОРИНИНГ ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ АСОСЛАРИ

Аннотация

Ушбу мақолада мамлакатимизда мехнат бозорининг ҳозирги кундаги холатининг тахлили ва уни ривожлантиришнинг устувор йўналишлари келтирилган. Тадқиқотнинг мақсади – мехнат бозорини иқтисодий-ижтимоий асослаш орқали миллий иқтисодиётни ривожлантириш ва унга таъсир этувчи омилларни амалиётга жорий қилиш мумкин бўлган устувор йўналишлар таклиф этилган. Калит сўзлар: мехнат бозори, ақлий қобилият, тадбиркорлик, касбий даража, ялпи ички маҳсулот, ишчи кучи, ресурслар, капитал. Annotation: This article presents the analysis of the current state of the cocktail market in our country and the priority directions for its development. The purpose of the research is to develop the national economy through the economic and social justification of the cocktail market and to put the factors affecting it into practice. Key words: cocktail market, intellectual ability, entrepreneurship, professional level, gross domestic product, labor force, resources, capital. Кириш. Иқтисодиётни эркинлаштириш шароитида меҳнат тўғрисидаги назарий ва амалий тасаввурларни ўзгартириб, жамият фаолияти ривожланишининг мутлақо янги асослари ишлаб чиқилишини тақозо этмоқда. Шу билан биргаликда меҳнат муносабатларида ҳам туб ўзгаришлар рўй бериб, аҳолини иш билан таъминлаш бозор тамойиллари асосида амалга оширила бошланди. Жамиятнинг ялпи миллий маҳсулоти ҳисобига ишлаб чиқаришнинг моддий ашёвий омиллигига эмас, балки шахсий омили - иш кучи, жамиятнинг асосий ишлаб чиқарувчи кучи ҳам такрор ҳосил этилади ва сифат жиҳатдан анча юқори даражада такрор юзага чиқарилади. 172 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 Президент Шавкат Мирзиёев 18 миллион кишидан ортиқ бўлган 18−30 ёшлилар орасида расмий ишсизлик 17 фоиз ёки 844 минг нафарни ташкил этишини маълум қилди. 2021 йилда 500 минг нафар ёшлар касб-ҳунар ва тадбиркорликка ўқитилади. Ёшлар муаммолари бўйича ишлар иккита муҳим йўналишда ташкил қилиниши зарурлигини кўрсатиб ўтди. Биринчиси — ёшлар тадбиркорлигини қўллаб-қувватлаш, касб-ҳунарга ўқитиш орқали уларнинг бандлигини таъминлаш бўлса, иккинчиси — ёшларнинг бўш вақтини мазмунли ташкил этиш. [1] Иш кучини такрор ҳосил қилиш инсоннинг жисмоний кучлари ва ақлий қобилиятларини узлуксиз қайта тиклаб ва таъминлаб туриш, уларнинг меҳнат малакасини муттасил янгилаб ва ошириб бориш, умумий билим ва касбий даражаси ўсишини таъминлаш демакдир. Мавзунинг ўрганилганлик даражаси Иқтисодиёт таълимотида моддий ишлаб чиқариш ва хизматлар кўрсатишнинг икки таркибий қисми – моддий ресурслар ҳамда меҳнат ресурслари фарқланади.[2] С.Фишер, Р.Дорнбуш, Р.Шмалензи капитал ва ер ресурсларини моддий бойликлар, ишлаб чиқаришнинг ашёвий омиллари, деб ҳисоблашади40. К.Р.Макконнелл ва С.Л.Брюларнинг фикрига кўра эса иқтисодий ресурслар моддий ва инсон ресурсларидан иборатдир. Моддий ресурслар - ер ва капитал, инсон ресурслари - меҳнат ва тадбиркорлик қобилиятидир41 [3] ХХ аср бошларида иш кучини қайта ҳосил қилиш жараёни кўрсаткичларини баҳолаш мақсадида “меҳнат ресурслари” атамаси муомалага киритилди. Бугунги кунда меҳнат ресурслари дейилганда одатда меҳнатга лаёқатли аҳоли тушунилади. Иқтисодчи олимлар П.Э. Шлендер ва Ю.П.Кокинларнинг фикрича: “Меҳнат ресурслари категорияси “аҳоли” ва “жамланма иш кучи” иқтисодий категориялари оралиғида жойлашган бўлиб, уларни ўзида мужассамлаштирган. Меҳнат ресурслари – аҳолининг меҳнатга лаёқатли қисми бўлиб, улар жисмоний ва интеллектуал қобилиятлари орқали моддий бойлик ишлаб чиқаради ва хизматлар кўрсатади”42. [4] Н.А.Волгин, Ю.Г.Одеговлар эса: “Меҳнат ресурслари – жамиятнинг ва бутун ижтимоий фаол аҳолининг меҳнатга бўлган ялпи қобилиятларини акс эттиради. Жамиятнинг ва минтақанинг меҳнат ресурслари демографик, 40 Фишер С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р. Экономика/ Пер. с англ. со 2-го изд. –М.: Дело ЛТД. 1995. –с.323. 41 Макконнелл К.Р., Брю С.Л. Экономикс: Принципы, проблемы и политика. В 2 т./ Пер. с англ. 2-е изд. Т.1. – М.: Республика, 1992. –С.37. 42 Экономика труда: Учебник. / под ред. П.Э. Шлендера и Ю.П.Кокина. –М.: Юрист. 2002. -.75 б. 173 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 2 issue 2 (24) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 тармоқлараро кўрсаткичлар ва касб-малака тузилмаси орқали тавсифланади”43, деб ҳисоблашади. [5] А.Смит бу таснифга қўшимча равишда “иқтисодий одам” атамасини ҳам киритган. Унинг фикрига кўра, “иқтисодий одам” ўз шахсий манфаати ва мақсадини кўзлаб, турмушини яхшилашга интилади. [6] Б.М.Генкин иш кучига қуйидагича таъриф беради “Иш кучи дейилганда инсоннинг меҳнатга қобилияти, яъни ишлаб чиқаришда фойдаланиши мумкин бўлган унинг жисмоний ва интеллектуал салоҳиятини тушуниш қабул қилинган. Амалда иш кучи, қоида бўйича, соғлиқ, таълим ва касб маҳорати кўрсаткичларида ифода этилади”44. [7] Д.Рикардо ва Т. Мальтусларнинг концепцияси иш ҳақини яшаш учун зарур воситаларнинг физиологик минимуми билан бир хил деб ҳисоблайди, яъни “Яшаш учун восита минимуми” деб изоҳ беради. [8] Англия классик сиё